Shloka 32
उत्पातवर्णनम् (Utpāta-varṇanam) — Catalogue of Portents
चतुर्दशी पञ्चदशीं भूतपूर्वां च षोडशीम् । इमां तु नाभिजाने5हममावास्यां त्रयोदशीम् । चन्द्रसूर्यावु भौ ग्रस्तावेकमासीं त्रयोदशीम्,एक तिथिका क्षय होनेपर चौदहवें दिन, तिथिक्षय न होनेपर पंद्रहवें दिन और एक तिथिकी वृद्धि होनेपर सोलहवें दिन अमावास्याका होना तो पहले देखा गया है; परंतु इस पक्षमें जो तेरहवें दिन यह अमावास्या आ गयी है, ऐसा पहले भी कभी हुआ है, इसका स्मरण मुझे नहीं है। इस एक ही महीनेमें तेरह दिनोंके भीतर चन्द्रग्रहण और सूर्यग्रहण दोनों लग गये
caturdaśī pañcadaśīṁ bhūtapūrvāṁ ca ṣoḍaśīm | imāṁ tu nābhijāne ’ham amāvāsyāṁ trayodaśīm | candrasūryāv ubhau grastāv ekamāsīṁ trayodaśīm ||
วยาสกล่าวว่า “ในกาลก่อน เราเคยเห็นวันอมาวาสยา (วันเดือนดับ) ตกในตถีที่สิบสี่ ที่สิบห้า แม้กระทั่งที่สิบหก—เมื่อมีตถีขาดหายหรือยืดยาว แต่เราไม่ระลึกเลยว่าเคยมีอมาวาสยาตกในตถีที่สิบสาม ในเดือนเดียวนี้ ภายในสิบสามวัน ทั้งจันทร์และอาทิตย์—ต่างก็ถูกกลืน (เกิดคราส) พร้อมกัน”
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how disturbances in the rhythms of time (tithi irregularities and eclipses) are read as signs of a deeper disorder in dharma and society. It suggests that when moral balance collapses, even the perceived stability of the cosmos appears shaken—serving as a warning before catastrophic conflict.
Vyāsa reports an unprecedented calendrical anomaly: amāvāsyā occurring on the thirteenth tithi, and both lunar and solar eclipses happening within thirteen days in the same month. This functions as an ominous portent foreshadowing the coming Kurukṣetra war.