Shloka 116
भीष्मपर्व — अध्याय 18: सेनानिनादः, ध्वज-दीप्तिः, भीष्मरक्षण-व्यवस्था च
Battle Muster: Soundscape, Banners, and the Protection of Bhīṣma
रथा विंशतिसाहस्रास्तथैषामनुयायिन: । सेनाके मुहानेपर खड़े हुए
sañjaya uvāca |
rathā viṃśatisāhasrās tathaiṣām anuyāyinaḥ |
มีรถศึกสองหมื่นคันพร้อมผู้ติดตามของพวกเขา เหล่าวีรบุรุษผู้เป็นมหาธนูรธร—ดวงตากว้างดุจโคอุสุภ—ยืนอยู่แนวหน้าสุดของกองทัพ เพิ่มพูนสง่าราศีให้ไพร่พลทั้งมวล ข้าแต่มหาราช ผู้คุ้มกันด้านหลังของภีษมะคือพระโอรสของพระองค์และพันธมิตร—ทุหฺศาสนะ ทุรวิเษหะ ทุรมุขะ ทุหฺสหะ วิวิงศติ จิตรเสนะ มหารถีวิกรณะ สัตยวรตะ ปุรุมิตร ชยะ ภูริศรวัส ศละ—พร้อมด้วยนักรบรถศึกสองหมื่นที่ติดตามพวกเขา
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights kṣatriya-duty expressed as disciplined protection of one’s commander: valor is shown not only in attack but in guarding the vulnerable rear, emphasizing loyalty, organization, and responsibility within warfare.
Sañjaya reports to the king the Kaurava deployment: a large chariot force stands at the army’s front, while Bhīṣma’s rear is protected by Dhṛtarāṣṭra’s sons and named allies, indicating a structured battle formation around Bhīṣma’s command.