Shloka 10
भीष्मपर्व — अध्याय 18: सेनानिनादः, ध्वज-दीप्तिः, भीष्मरक्षण-व्यवस्था च
Battle Muster: Soundscape, Banners, and the Protection of Bhīṣma
ऋषभाक्षा महेष्वासाश्वमूमुखगता बभु: | पृष्ठगोपास्तु भीष्मस्य पुत्रास्तव नराधिप । दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुःसहस्तथा
sañjaya uvāca |
ṛṣabhākṣā maheṣvāsāśvamūmukhagatā babhuḥ |
pṛṣṭhagopās tu bhīṣmasya putrās tava narādhipa |
duḥśāsano durviṣaho durmukho duḥsahas tathā |
vivimśatiś citrasenaś ca mahāratho vikarṇaḥ |
satyavrataḥ purumitraḥ jayaḥ bhūriśravāḥ śalaḥ |
eteṣām anuyāyinaś ca rathā viṃśatisāhasrāḥ ||
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่นราธิป นักธนูผู้ยิ่งใหญ่เหล่านั้น ผู้มีดวงตากว้างดุจโคอุสุภะ ยืนหันหน้าเข้าหาแนวหน้าศัตรูอย่างสง่างาม และข้าแต่พระราชา เพื่อพิทักษ์ด้านหลังของภีษมะ บุตรของพระองค์—ทุศาสนะ ทุรวิเษหะ ทุรมุขะ ทุหสะ—พร้อมผู้ติดตามซึ่งเป็นนักรบรถศึกสองหมื่น ได้ตั้งกำลังไว้
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds disciplined organization and loyalty within a martial hierarchy: protecting the commander’s rear is treated as a concrete duty. Ethically, it also hints at the Mahābhārata’s tension—competence and devotion to one’s side can be impeccable even when the larger cause is morally fraught.
Sañjaya describes the Kaurava deployment: impressive archers stand at the battlefront, while Bhīṣma’s rear is guarded by Dhṛtarāṣṭra’s sons and allied warriors, supported by a force of twenty thousand chariot-fighters.