Shloka 12
Bhīṣma-nipāta-saṃvāda — Sañjaya’s Report of Bhīṣma’s Fall (भीष्मनिपातसंवादः)
जो शत्रुपक्षकी सेनाओंका निरन्तर उच्छेद करते थे, बाण ही जिनकी दाढ़ें थीं, धनुष ही खुला हुआ मुख था, तलवार ही जिनकी जिह्ला थी, उन भयंकर एवं दुर्धर्ष पुरुषसिंह भीष्मको कुन्तीनन्दन अर्जुनने युद्धमें कैसे मार गिराया? मनस्वी भीष्म इस प्रकार पराजयके योग्य नहीं थे। वे ललज्जाशील और पराजय-शून्य थे ।।
dhṛtarāṣṭra uvāca | yo śatrupakṣakī senānāṃ nirantaraṃ ucchedaṃ kurvanti sma, bāṇā eva yasya dāḍhāḥ, dhanuṣy eva vivṛtaṃ mukhaṃ, asiḥ eva yasya jihvā, tān bhīṣaṇān durdharṣān puruṣasiṃhān bhīṣmaṃ kuntīnandana arjunaḥ yuddhe kathaṃ mārayām āsa? manasvī bhīṣma evaṃ parājayāya na yogyāḥ; sa lajjāśīlaḥ parājayaśūnyaś ca || ugradhanvānam ugraṣūṃ vartamānaṃ rathottame | pareṣām uttamāṅgāni pracinvantam ath eṣubhiḥ ||
ธฤตราษฏระตรัสว่า “อรชุน โอรสแห่งกุนตี โค่นภีษมะ—บุรุษสิงห์ผู้สยดสยองและยากจะต้าน—ในสนามรบได้อย่างไร? เขาฆ่าล้างกองทัพฝ่ายศัตรูไม่ขาดสาย; ศรของเขาดุจเขี้ยว, คันธนูดุจปากอ้ากว้าง, และดาบดุจลิ้น. ภีษมะผู้มีใจสูงมิใช่ผู้ควรถูกปราบเช่นนั้น; เขาสุภาพละอายและไม่เคยรู้จักความพ่ายแพ้. ยืนอยู่บนรถศึกอันประเสริฐ ถือคันธนูอันน่าเกรงขามและศรอันน่ากลัว เขาฟันตัดศีรษะศัตรูด้วยศร กองสุมเป็นพะเนิน.”
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the fragility of worldly power: even the most formidable warrior, seemingly ‘unconquerable,’ can fall when circumstances, strategy, and dharma’s complex workings converge. It also highlights the ethical tension of war—admiration for valor alongside shock at the downfall of a revered elder.
Dhṛtarāṣṭra, hearing of events on the battlefield, expresses astonishment and disbelief that Arjuna could bring down Bhīṣma. He describes Bhīṣma’s terrifying prowess—cutting down enemies from an excellent chariot with fierce bow and arrows—and insists that such a noble, undefeated warrior seems unfit for defeat.