Shloka 70
नफमश (0) अत +- ॥। 3० श्रीपरमात्मने नम: ।। (महाभारत-सार| मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । संसारेष्वनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे ।। “मनुष्य इस जगतमें हजारों माता-पिताओं तथा सैकड़ों स्त्री-पुत्रोंके संयोग-वियोगका अनुभव कर चुके हैं, करते हैं और करते रहेंगे।' हर्षस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ।। 'अज्ञानी पुरुषको प्रतिदिन हर्षके हजारों और भयके सैकड़ों अवसर प्राप्त होते रहते हैं; किन्तु विद्वान पुरुषके मनपर उनका कोई प्रभाव नहीं पड़ता है।' ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे । धर्मादर्थक्ष॒ु कामश्ष स किमर्थ न सेव्यते ।। “मैं दोनों हाथ ऊपर उठाकर पुकार-पुकारकर कह रहा हूँ, पर मेरी बात कोई नहीं सुनता। धर्मसे मोक्ष तो सिद्ध होता ही है; अर्थ और काम भी सिद्ध होते हैं तो भी लोग उसका सेवन क्यों नहीं करते! न जातु कामान्न भयान्न लोभाद् धर्म त्यजेज्जीवितस्यापि हेतो: । नित्यो धर्म: सुखदु:खे त्वनित्ये जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्य: ।। “कामनासे, भयसे, लोभसे अथवा प्राण बचानेके लिये भी धर्मका त्याग न करे। धर्म नित्य है और सुख-दुःख अनित्य। इसी प्रकार जीवात्मा नित्य है और उसके बन्धनका हेतु अनित्य।' इमां भारतसावित्रीं प्रातरुत्थाय य: पठेत् । स भारतफल प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति ।। “यह महाभारतका सारभूत उपदेश “भारत-सावित्री” के नामसे प्रसिद्ध है। जो प्रतिदिन सबेरे उठकर इसका पाठ करता है, वह सम्पूर्ण महाभारतके अध्ययनका फल पाकर परब्रह्म परमात्माको प्राप्त कर लेता है।' -मह्ाभारत, स्वगयिह्रण० ५६०--६४ ७॥/8 7१६५5, ७088/(
mātāpitr̥sahasrāṇi putradāraśatāni ca | saṃsāreṣv anubhūtāni yānti yāsyanti cāpare ||
harṣasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca | divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam ||
ūrdhvabāhur virau my eṣa na ca kaś cic chṛṇoti me | dharmād arthaś ca kāmaś ca sa kimarthaṃ na sevyate ||
na jātu kāmān na bhayān na lobhād dharmaṃ tyajej jīvitasya api hetoḥ | nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tv anitye jīvo nityo hetur asya tv anityaḥ ||
imāṃ bhāratasāvitrīṃ prātar utthāya yaḥ paṭhet | sa bhārataphalaṃ prāpya paraṃ brahmādhigacchati ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ในวัฏสงสาร มนุษย์ได้ประสบ—และจักประสบต่อไป—การพบพรากนับไม่ถ้วน: มารดาบิดานับพัน และภรรยา-บุตรนับร้อย. วันแล้ววันเล่า คนเขลาถูกโถมด้วยโอกาสแห่งความยินดีนับพัน และเหตุแห่งความหวาดหวั่นนับร้อย; แต่สิ่งเหล่านั้นไม่อาจสั่นคลอนจิตของบัณฑิตได้. ข้ายกแขนทั้งสองขึ้นร้องประกาศอยู่ แต่ไม่มีผู้ใดสดับ: จากธรรมะมิได้บังเกิดเพียงโมกษะเท่านั้น หากอรรถะและกามะก็สำเร็จได้—แล้วเหตุใดผู้คนจึงไม่บำเพ็ญธรรมะ? อย่าละทิ้งธรรมะเพราะความใคร่ ความกลัว ความโลภ หรือแม้เพื่อรักษาชีวิต. ธรรมะเป็นนิรันดร์ ส่วนสุขและทุกข์ไม่เที่ยง; ฉันใด อาตมันเป็นนิรันดร์ และเหตุแห่งพันธนาการไม่เที่ยงฉันนั้น. คำสอนแก่นสารแห่งมหาภารตะนี้ เรียกว่า ‘ภารต-สาวิตรี’; ผู้ใดตื่นเช้าแล้วสาธยายเป็นนิตย์ ย่อมได้ผลประหนึ่งศึกษามหาภารตะทั้งสิ้น และเข้าถึงพรหมันอันสูงสุด”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Worldly relationships and emotional highs and lows repeat endlessly in saṃsāra; therefore one should not be ruled by joy and fear. Dharma alone is to be cultivated because it supports not only liberation but also rightful prosperity (artha) and pleasure (kāma). Dharma and the self are presented as enduring, while pleasure/pain and the causes of bondage are impermanent—so dharma should never be abandoned even under pressure from desire, fear, greed, or survival instinct.
Vaiśampāyana delivers a compact, proverbial set of verses presented as the ‘Bhārata-sāvitrī,’ an essence-summary of the Mahābhārata’s ethical vision. The speaker adopts the dramatic image of proclaiming with raised arms—lamenting that people still ignore dharma—then concludes with a phalaśruti: daily morning recitation yields the merit of studying the entire epic and leads toward realization of the Supreme Brahman.