Shloka 79
भीमसेनस्य बहुमहारथसंयुगः
Bhīmasena’s Engagement with Multiple Mahārathas
तथा पाण्डवसैन्यानि बभज्ज युधि ते पिता । महाराज! जैसे पाण्डवोंने युद्धमें कौरव-सेनाओंको खदेड़ा था, उसी प्रकार आपके ताऊ भीष्मने भी पाण्डव-सेनाओंको मार भगाया ।। ७८ ह || हतविद्रुतसैन्यास्तु निरुत्साहा विचेतस:,घायल होकर भागे हुए सैनिक उत्साहशून्य और अचेत हो रहे थे। वे रणक्षेत्रमें अनुपम वीर भीष्मजीकी ओर आँख उठाकर देख भी न सके, ठीक उसी तरह, जैसे दोपहरमें अपने तेजसे तपते हुए सूर्यकी ओर कोई भी देख नहीं पाता
tathā pāṇḍavasainyāni babhajja yudhi te pitā | hatavidrutasainyās tu nirutsāhā vicetasaḥ | raṇakṣetre 'nupamaṃ vīraṃ bhīṣmaṃ taṃ naiva dṛṣṭum aśakan, yathā madhyāhne tapantaṃ sūryam iva ||
ดังที่ปาณฑพเคยทำลายและขับไล่กองทัพคุรุในศึกมาก่อน ฉันใด บิดาของท่าน (ภีษมะ) ก็ฉันนั้น—ท่านบดขยี้กองทัพปาณฑพในสนามรบให้แตกกระเจิง. เหล่าทหารที่ถูกฟันบาดเจ็บแล้วหนีไปนั้นสิ้นกำลังใจและสติเลือนราง; ในสมรภูมิพวกเขาไม่อาจแม้ยกสายตาขึ้นมองวีรบุรุษผู้หาที่เปรียบมิได้คือภีษมะ—ดุจไม่มีผู้ใดอาจจ้องสุริยันอันลุกโพลงยามเที่ยงวัน.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how overwhelming prowess and steadfast leadership can collapse an opposing force’s morale: once soldiers are wounded and routed, they lose clarity and courage, becoming unable even to face the source of their fear. Ethically, it underscores a recurring Mahābhārata theme—victory and defeat are shaped not only by weapons but by inner steadiness (utsāha, cetas) and the awe inspired by exemplary warriors.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīṣma, fighting for the Kauravas, breaks and drives back the Pāṇḍava formations. The wounded and fleeing soldiers become demoralized and mentally shaken, unable to look at Bhīṣma on the battlefield, likened to the impossibility of staring at the blazing midday sun.