Shloka 173
अपश्याम महाराज द्वियमाणान् रणाजिरे | राजन! भीष्मके धनुषसे छूटे हुए बाण कवचोंमें नहीं अटकते थे (उन्हें छिन्न-भिन्न करके भीतर घुस जाते थे)। महाराज! हमने समरांगणमें ऐसे बहुत-से रथ देखे, जिनके रथी और सारथि तो मार दिये गये थे; परंतु वेगशाली घोड़ोंसे जुते हुए होनेके कारण वे इधर- उधर खींचकर ले जाये जा रहे थे
sañjaya uvāca | apaśyāma mahārāja dvyamāṇān raṇājire | rājan! bhīṣmake dhanuṣaś ca chūṭe huye bāṇa kavacomeṃ nahīṃ aṭakate the (unheṃ chinna-bhinna karke bhītar ghusa jāte the) | mahārāja! hamne samarāṅgaṇmeṃ aise bahut-se ratha dekhe, jinake rathī aur sārathi to mār diye gaye the; parantu vegśālī ghoṛoṃ se jute hue hone ke kāraṇ ve idhar-udhar khīṃcakar le jāye jā rahe the |
สัญชัยกล่าวว่า ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์เห็นผู้คนมากมายถูกฟันล้มลงในสนามรบ โอ้พระราชา ลูกศรที่ปล่อยจากคันธนูของภีษมะมิได้ติดค้างอยู่ที่เกราะ หากฉีกเกราะแล้วแทงลึกเข้าไป และข้าแต่มหาราช เรายังเห็นรถศึกมากมายที่ทั้งนักรบและสารถีถูกสังหารแล้ว แต่เพราะยังเทียมด้วยม้าอันรวดเร็ว รถเหล่านั้นจึงถูกลากไปลากมาทั่วพื้นดิน
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the brutal reality and moral cost of war: once human agency (the warrior and charioteer) is destroyed, the instruments of violence can continue moving blindly. It implicitly warns that power and martial excellence—here symbolized by Bhishma’s irresistible arrows—do not cancel the suffering and chaos that follow from battle.
Sanjaya reports to King Dhritarashtra what he witnesses at Kurukshetra: Bhishma’s arrows rip through armor rather than sticking, and many chariots, their fighters and drivers slain, are still dragged around the battlefield by swift horses, creating disorder and a grim spectacle.