Shloka 16
भीष्मरथाभिमुख्यं — Arjuna’s advance with Śikhaṇḍin; Duḥśāsana’s interception
तत्रासीत् सुमहद् युद्ध तव तेषां च संकुलम् | नराश्वरथनागानां यमराष्ट्रविवर्धनम्,तब वहाँ उन सबके पैदल, घुड़सवार, रथी और हाथीसवारोंमें अत्यन्त भयंकर घमासान युद्ध होने लगा, जो यमराजके राष्ट्रकी वृद्धि करनेवाला था
tatrāsīt sumahad yuddhaṁ tava teṣāṁ ca saṅkulam | narāśvarathanāgānāṁ yamarāṣṭravivardhanam ||
ณ ที่นั้น กองทัพของพระองค์และของฝ่ายเขาได้ปะทะกันเป็นศึกใหญ่สับสนยิ่งนัก ทั้งทหารราบ ทหารม้า นักรบรถศึก และนักรบช้าง—ศึกที่เพิ่มพูนแดนแห่งยมราช เพราะส่งผู้คนมากมายไปสู่ความตาย
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical gravity of war: when battle becomes a chaotic slaughter, it chiefly benefits Yama’s realm—death increases. It implicitly warns that victory pursued through indiscriminate violence carries a moral and human cost that eclipses worldly gains.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that a massive, confused melee has erupted between the Kaurava and Pāṇḍava forces, involving all four arms of the army—infantry, cavalry, chariots, and elephants—so deadly that it is said to ‘increase Yama’s kingdom’ by sending many warriors to their deaths.