Shloka 246
भीष्मवधोपाय-प्रश्नः (Inquiry into the means to overcome Bhīṣma) | Chapter 103
ऋते त्वां राक्षसश्रेष्ठ सर्वविद्यासु पारगम् । जैसे वृत्रासुर देवताओंकी सेनाको मार भगाता था
ṛte tvāṃ rākṣasaśreṣṭha sarvavidyāsu pāragam | yathā vṛtrāsuro devatānāṃ senāṃ mārabhāgāyata, tathā sa api krodhapūrvakaṃ mama senāṃ khadedayati | ahaṃ yuddhasthale samastavidyāpāraṅgataṃ rākṣaseṣu ca sarvaśreṣṭhaṃ tvādṛśaṃ vīraṃ vihāya anyaṃ kaṃcid na paśyāmi, yo ’sya rogasyottamāṃ bhiṣajam bhavet ||
นอกจากท่าน—โอ้ผู้ประเสริฐในหมู่รากษส ผู้ชำนาญในสรรพวิทยา—ข้าไม่เห็นผู้ใดอื่นเลย ดังที่วฤตราสูรเคยตีทัพเทวะให้แตกพ่ายฉันใด นักรบผู้นี้ก็ด้วยโทสะกำลังขับไล่กองทัพของข้าฉันนั้น ในสมรภูมินี้ เว้นแต่ยอดวีรบุรุษเช่นท่าน—ผู้เลิศในหมู่รากษสและฝึกฝนในศิลปวิทยาทั้งปวง—ข้าไม่แลเห็นผู้ใดที่จะเป็นโอสถอันประเสริฐที่สุดแก้ ‘โรค’ ที่ครอบงำกองทัพได้
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames military collapse as a ‘disease’ and highlights the ethical-political duty of seeking the most competent remedy—i.e., relying on the truly capable leader/warrior rather than on numbers or panic. It also shows how epic memory (Vṛtrāsura’s rout of the gods) is used to interpret present events and intensify urgency.
Sanjaya describes a fierce warrior driving back the army in anger and tells the addressed Rākṣasa-hero that, apart from him—renowned and skilled in all arts—no one seems capable of checking the disaster on the battlefield.