Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

भीष्मरक्षण-प्रकरणम् / The Protective Screen around Bhīṣma and the Śalya–Yudhiṣṭhira Clash

'गान्धारीनन्दन! अब तुम सुखसे जाकर सो रहो। कल मैं बड़ा भीषण युद्ध करूँगा, जिसकी चर्चा लोग तबतक करते रहेंगे, जबतक कि यह पृथ्वी बनी रहेगी” ।। एवमुक्तस्तव सुतो निर्जगाम जनेश्वर । अभिवाद्य गुरुं मूर्थ्ना प्रययौ स्वं निवेशनम्‌,जनेश्वर! भीष्मके ऐसा कहनेपर आपका पुत्र दुर्योधन अपने उन गुरुजनके चरणोंमें मस्तक रखकर प्रणाम करनेके पश्चात्‌ अपने शिविरको चला गया

sañjaya uvāca | gāndhārīnandana! adya tvaṁ sukhenāgatya svapihi | śvo'haṁ mahābhīṣaṇaṁ yuddhaṁ kariṣyāmi, yasya kathā lokā yāvat pṛthivī tiṣṭhati tāvat kariṣyanti || evam uktaḥ tava sutaḥ nirjagāma janeśvara | abhivādya guruṁ mūrdhnā prayayau svaṁ niveśanam ||

สัญชัยกล่าวว่า “โอ บุตรแห่งคานธารี บัดนี้จงไปพักผ่อนและหลับให้สบายเถิด พรุ่งนี้เราจะทำศึกอันน่าสะพรึงกล้า ศึกที่ผู้คนจะเล่าขานตราบเท่าที่แผ่นดินนี้ยังดำรงอยู่” ครั้นถูกกล่าวดังนั้น โอ้เจ้าแห่งมนุษย์ บุตรของท่านก็ลุกจากไป เขาก้มศีรษะคำนับครูผู้ใหญ่ แล้วกลับสู่ที่พักของตนในค่าย

एवम्thus
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
उक्तःhaving been spoken to / addressed
उक्तः:
TypeVerb
Rootवच्
Formक्त, Masculine, Nominative, Singular
तवof you / your
तव:
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormGenitive, Singular
सुतःson
सुतः:
Karta
TypeNoun
Rootसुत
FormMasculine, Nominative, Singular
निर्जगामwent out / departed
निर्जगाम:
TypeVerb
Rootगम्
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Singular, Parasmaipada
जन-ईश्वरO lord of men (O king)
जन-ईश्वर:
TypeNoun
Rootईश्वर
FormMasculine, Vocative, Singular
अभिवाद्यhaving saluted
अभिवाद्य:
TypeVerb
Rootवद्
Formल्यप् (absolutive/gerund), Parasmaipada
गुरुम्the teacher/elder
गुरुम्:
Karma
TypeNoun
Rootगुरु
FormMasculine, Accusative, Singular
मूर्ध्नाwith (his) head
मूर्ध्ना:
Karana
TypeNoun
Rootमूर्धन्
FormMasculine, Instrumental, Singular
प्रययौwent forth / proceeded
प्रययौ:
TypeVerb
Rootया
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Singular, Parasmaipada
स्वम्his own
स्वम्:
TypeAdjective
Rootस्व
FormNeuter, Accusative, Singular
निवेशनम्dwelling / camp / residence
निवेशनम्:
Karma
TypeNoun
Rootनिवेशन
FormNeuter, Accusative, Singular

संजय उवाच

संजय (Sanjaya)
गान्धारीनन्दन / दुर्योधन (Duryodhana)
धृतराष्ट्र (Dhritarashtra) (implied by address 'janeśvara' and 'tava sutaḥ')
भीष्म (Bhishma) (contextual in the narrative as the speaker of the quoted words in the given Hindi gloss)
पृथिवी (Earth)

Educational Q&A

Even amid impending violence, social and ethical forms—such as honoring elders and teachers—are maintained; yet the verse also highlights the tragic tension between outward propriety and the inner commitment to a destructive course.

After being told to rest and that a fearsome battle will be fought the next day, Duryodhana departs; he bows respectfully to his elder/teacher (in context, Bhishma) and returns to his own camp.