Previous Verse
Next Verse

Shloka 30

Adhyāya 90: Babhruvāhana’s Reception and the Commencement of Yudhiṣṭhira’s Aśvamedha

उष्णार्तश्न क्षुधार्तश्न विप्रस्तपसि संस्थित:,क्षपयामास तं काल कृच्छ॒प्राणो द्विजोत्तम: । तपस्यामें लगे हुए वे ब्राह्मणदेवता गर्मी और भूख दोनोंसे कष्ट पा रहे थे। भूख और परिश्रमसे पीड़ित होनेपर भी वे उज्छ न पा सके। उन्हें अन्नका एक दाना भी नहीं मिला; अतः परिवारके सभी लोगोंके साथ उसी तरह भूखसे पीड़ित रहकर ही उन्होंने वह समय काटा। वे श्रेष्ठ ब्राह्मण बड़े कष्टसे अपने प्राणोंकी रक्षा करते थे

Nakula uvāca: uṣṇārtaś ca kṣudhārtaś ca vipras tapasi saṁsthitaḥ, kṣapayāmāsa taṁ kālaṁ kṛcchra-prāṇo dvijottamaḥ.

นกุลกล่าวว่า “พราหมณ์ผู้ประเสริฐนั้นตั้งมั่นในตบะ ถูกทั้งความร้อนและความหิวทรมาน ชีวิตแทบประคองไว้ได้ด้วยความยากยิ่ง แต่เขาก็อดทนให้กาลนั้นล่วงไป มิได้ละทิ้งวัตรและวินัยของตน”

उष्णार्तःafflicted by heat
उष्णार्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootउष्ण-आर्त
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
क्षुधार्तःafflicted by hunger
क्षुधार्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootक्षुधा-आर्त
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
विप्रःbrahmin
विप्रः:
Karta
TypeNoun
Rootविप्र
FormMasculine, Nominative, Singular
तपसिin austerity / in penance
तपसि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootतपस्
FormNeuter, Locative, Singular
संस्थितःstanding/remaining; engaged (in)
संस्थितः:
Karta
TypeVerb
Rootसम्-स्था
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
क्षपयामासpassed (time); caused to elapse
क्षपयामास:
TypeVerb
Rootक्षप् (caus.)
FormPerfect (periphrastic), 3rd, Singular, Parasmaipada
तम्that
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
कालम्time/period
कालम्:
Karma
TypeNoun
Rootकाल
FormMasculine, Accusative, Singular
कृच्छ्रप्राणःbarely alive; sustaining life with difficulty
कृच्छ्रप्राणः:
Karta
TypeAdjective
Rootकृच्छ्र-प्राण
FormMasculine, Nominative, Singular
द्विजोत्तमःbest of the twice-born (brahmin)
द्विजोत्तमः:
Karta
TypeNoun
Rootद्विज-उत्तम
FormMasculine, Nominative, Singular

नकुल उवाच

N
Nakula
V
vipra (a Brahmin ascetic)
D
dvijottama (the excellent Brahmin)

Educational Q&A

Steadfastness in dharma and tapas is shown through endurance: even under severe heat and hunger, the ascetic does not abandon discipline, illustrating ethical resilience and commitment to a chosen vow.

Nakula describes a Brahmin engaged in austerities who suffers intense heat and hunger yet continues his penance, barely sustaining life while passing the time through hardship without giving up.