Shloka 41
अर्जुनदुःखहेतुप्रश्नः — Inquiry into the cause of Arjuna’s recurring hardship
Book 14, Chapter 89
न व | / |! ( ४ 5 ॥ भक्ष्यखाण्डवरागाणां क्रियतां भुज्यतां तथा । पशूनां बध्यतां चैव नान््तं ददृशिरे जना:,(पीपल और सोंठ मिलाकर जो मूँगका जूस तैयार किया जाता है, उसे “खाण्डव' कहते हैं। उसीमें शक्कर मिला हुआ हो तो वह “खाण्डवराग” कहा जाता है।) भक्ष्य-भोज्य पदार्थ और खाण्डवराग कितनी मात्रामें बनाये और खाये जाते हैं तथा कितने पशु वहाँ बाँधे हुए थे, इसकी कोई सीमा वहाँके लोगोंको नहीं दिखायी देती थी
Vaiśampāyana uvāca | bhakṣya-khāṇḍava-rāgāṇāṃ kriyatāṃ bhujyatāṃ tathā | paśūnāṃ badhyatāṃ caiva nāntaṃ dadṛśire janāḥ ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ณ ที่นั้น อาหารทั้งหลายและเครื่องดื่มหวานที่เรียกว่า “ขาณฑวรากะ” ถูกจัดเตรียมและบริโภคอย่างล้นเหลือ จนผู้คนมองไม่เห็นที่สุดแห่งปริมาณนั้น อีกทั้งจำนวนสัตว์ที่ถูกผูกไว้ ณ ที่นั้นก็แลดูไร้ขอบเขตเช่นกัน।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the immense scale of ritual hospitality and provisioning in an Aśvamedha setting, while implicitly foregrounding the moral seriousness of animal-binding within sacrificial practice—abundance and power are shown alongside the ethical burden of ritual means.
During the Aśvamedha-related proceedings, vast quantities of food and khāṇḍava-rāga are being prepared and consumed, and numerous animals are kept bound; observers report that they cannot discern any limit to either the provisions or the animals present.