Shloka 2
राजपूजाविधानम् / Royal Reception Protocols during Āśvamedha Preparations
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! पाण्डवोंके महलमें प्रवेश करके महाबाहु बभ्रुवाहनने अत्यन्त मधुर वचन बोलकर अपनी दादी कुन्तीके चरणोंमें प्रणाम किया ।।
vaiśampāyana uvāca— janamejaya! pāṇḍavānāṁ mahale praviśya mahābāhur babhruvāhanaḥ atyanta-madhuraiḥ vacobhiḥ svāṁ pitāmahīṁ kuntīṁ pādayoḥ praṇamya; tataḥ citrāṅgadā devī ca kouravyasya ātmajā ca ulūpī, ubhe saha vinayena pṛthāṁ kṛṣṇāṁ ca upajagmatuḥ.
ไวศัมปายนะกล่าวว่า: “โอ้ชนเมชยะ ครั้นมหาบาหุบภฺรุวาหนะเข้าไปในพระราชวังของปาณฑพแล้ว ก็กล่าวถ้อยคำอันหวานยิ่ง และกราบลงแทบพระบาทของย่าคือพระนางกุนตี ต่อจากนั้น เทวีจิตรางคทาและอูลูปี ธิดาแห่งพญานาคกัรวฺยะ ได้เข้ามาพร้อมกันด้วยความนอบน้อม แล้วแตะต้องพระบาทของปฤถา (กุนตี) และกฤษณา (เทราปที)”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharma expressed as vinaya—humble conduct and reverence toward elders and revered women of the family. Sweet speech and respectful gestures (bowing at the feet) function as ethical markers that restore harmony and affirm rightful relationships after conflict.
Babhruvāhana enters the Pāṇḍavas’ palace, speaks courteously, and pays homage to his grandmother Kuntī. Then Citrāṅgadā and Ulūpī together approach and respectfully touch the feet of Kuntī and Draupadī, formally acknowledging them within the family and courtly order.