Shloka 53
Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga
Adhyātma-Upadeśa
षडजर्षभ: स गान्धारो मध्यम: पञ्चमस्तथा । अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा । इष्टश्ानिष्टशब्दश्न॒ संहतः प्रविभागवान्
ṣaḍajaṛṣabhaḥ sa gāndhāro madhyamaḥ pañcamas tathā | ataḥ paraṃ tu vijñeyo niṣādo dhaivatas tathā | iṣṭāniṣṭaśabdaś ca saṃhataḥ pravibhāgavān ||
เสียง ‘ษัฑชะ’ (Ṣaḍja) เป็นประธานแห่งสวระทั้งหลาย; ถัดมาคือ คานธาระ (Gāndhāra), มัธยมะ (Madhyama) และ ปัญจมะ (Pañcama) ต่อจากนั้นพึงรู้ว่าเป็น นิษาทะ (Niṣāda) และ ไธวตะ (Dhaivata) ส่วนศัพท—จะน่ารื่นรมย์หรือไม่น่ารื่นรมย์—ย่อมมีความหมายเมื่อถูกร้อยรัดให้ประสานกันอย่างถูกต้อง และจำแนกออกเป็นส่วนๆ ได้
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse frames sound as ethically and aesthetically significant: tones may be pleasing or displeasing, but they gain proper value when arranged in harmonious combination and also understood through clear distinctions—suggesting disciplined knowledge and right ordering as the basis of meaningful expression.
Vāyu-deva is explaining the structure of musical sound by naming key notes (svaras) and indicating how sound functions when integrated (saṃhata) and differentiated (pravibhāgavān), as part of a broader instruction on knowledge and refined understanding.