Shloka 23
Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga
Adhyātma-Upadeśa
रथेन रथिनं पश्य क्लिश्यमानमचेतनम्
rathena rathinaṃ paśya kliśyamānam acetanam | yāvat rathasya gatiḥ panthāḥ tāvat rathena gacchati buddhimān | yatra rathasya mārgaḥ samāpyate tatra taṃ tyaktvā padbhyā yātrāṃ karoti ||
วายุตรัสว่า “จงดูคนเขลานั้น แม้ถูกพาไปด้วยรถศึก ครั้นถึงเชิงเขาสูงชันก็ยังต้องทนทุกข์อยู่ดี ส่วนบัณฑิตย่อมใช้รถไปเท่าที่ทางรถไปได้; เมื่อทางรถสิ้นสุด ก็ละรถไว้แล้วเดินเท้าต่อไป ฉะนั้นพึงใช้เครื่องมือให้เหมาะแก่กาลและภูมิประเทศ—ไม่ยึดติดเกินขอบเขต และไม่ปฏิเสธเมื่อยังเป็นประโยชน์”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Use tools and supports only within their proper limits. A wise person employs a means (like a chariot) where it works, and when it no longer serves the goal, he lets it go and proceeds by another suitable method—showing discernment rather than stubborn attachment.
Vāyudeva illustrates his counsel through a simple travel image: a fool suffers even while being conveyed by a chariot near difficult terrain, whereas a wise traveler adapts—riding while the road permits and walking when the road ends.