Shloka 17
Brahmopadeśa on Saṃnyāsa, Tapas, and Jñāna (ब्रह्मोपदेशः—संन्यासतपोज्ञानविमर्शः)
इस वृक्षपर रहनेवाले (मन-बुद्धिरूप) दो पक्षी हैं, जो नित्य क्रियाशील होनेपर भी अचेतन हैं। इन दोनोंसे श्रेष्ठ अन्य (आत्मा) है, वह ज्ञानसम्पन्न कहा जाता है ।। अचेतन: सत्त्वसंख्याविमुक्त: सत्त्वात् परं चेतयतेडन्तरात्मा । स क्षेत्रवित् सर्वसंख्यातबुद्धि- गुणातिगो मुच्यते सर्वपापै:,संख्यासे रहित जो सत्त्व अर्थात् मूलप्रकृति है, वह अचेतन है। उससे भिन्न जो जीवात्मा है, उसे अन्तर्यामी परमात्मा ज्ञानसम्पन्न करता है। वही क्षेत्रको जाननेवाला जब सम्पूर्ण तत्त्वोंको जान लेता है, तब गुणातीत होकर सब पापोंसे छूट जाता है
vayudeva uvāca | asmin vṛkṣe paryavasthitau (mano-buddhi-rūpau) dvau pakṣiṇau staḥ, yau nityaṃ kriyāśīlau sanāv api acetanaḥ | etābhyāṃ śreṣṭho 'nyaḥ (ātmā) sa jñānasampanna iti kathyate || acetanaḥ sattva-saṅkhyā-vimuktaḥ; sattvāt paraṃ cetayaty antarātmā | sa kṣetrajñaḥ sarva-saṅkhyāta-buddhir guṇātīto mucyate sarva-pāpaiḥ ||
วายุกล่าวว่า “บนต้นไม้นี้มีนกสองตัวอาศัยอยู่—เป็นนัยถึงมโน (ใจ) และพุทธิ (ปัญญา); แม้จะเคลื่อนไหวทำการอยู่เนืองนิตย์ แต่โดยตัวมันเองกลับไร้สำนึก. เหนือกว่าสองนั้นยังมีอีกหนึ่งคือ อาตมัน ซึ่งกล่าวว่าเป็นผู้ประกอบด้วยญาณแท้. ปฤกฤติ—สตฺตวะดั้งเดิมอันพ้นการนับประมาณ—เป็นสิ่งไร้สำนึก; ส่วนชีวาตมันซึ่งต่างจากนั้น ย่อมได้รับการปลุกและส่องสว่างโดยผู้สถิตภายใน คือปรมาตมัน. ครั้นผู้รู้แห่งกษेत्रะรู้แจ้งตัตตวะทั้งปวงแล้ว ย่อมข้ามพ้นคุณทั้งสาม และหลุดพ้นจากบาปทั้งสิ้น.”
वायुदेव उवाच