Shloka 34
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
चतुर्धा जन्म इत्येतद् भूतग्रामस्य लक्ष्यते । प्राणियोंके रहनेके तीन ही स्थान हैं--जल
caturdhā janma ity etad bhūtagrāmasya lakṣyate | prāṇināṁ nivāsasya trīṇi sthānāni—jalaṁ thalaṁ ca ākāśaś ca | caturthaṁ sthānaṁ na sambhavati | dehadhāriṇāṁ janma caturvidhaṁ—aṇḍajaṁ udbhijjaṁ svedajaṁ jarāyujaṁ ca | samastasya bhūtasamudāyasya caturvidham eva janma dṛśyate || aparaṇy atha bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca ||
พระวายุตรัสว่า “กำเนิดของหมู่สรรพสัตว์ทั้งปวงปรากฏว่าเป็นสี่ประการ สัตว์ทั้งหลายมีถิ่นอาศัยได้เพียงสาม—ในน้ำ บนบก และในเวหา; ถิ่นที่สี่นั้นย่อมเป็นไปมิได้ อีกทั้งสัตว์ผู้มีร่างกายย่อมบังเกิดสี่ทาง—จากไข่ จากการงอกงามดังพืช จากความชื้นและความร้อน และจากครรภ์ที่มีรก ดังนี้แล ในหมู่สรรพชีวิตทั้งสิ้น ย่อมเห็นแต่กำเนิดสี่ประการนี้เท่านั้น”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Vāyu teaches a traditional framework for understanding embodied life: beings inhabit three realms (water, land, sky) and are born in four modes—egg-born, sprout-born, moisture-born, and womb/placenta-born—presented as an observable order in nature.
In a didactic passage of the Aśvamedhika Parva, Vāyu speaks as an instructor, explaining how living beings are categorized by habitat and by mode of birth, grounding the discussion in what is ‘seen’ in the world.