Shloka 226
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्राधिदैवतम् । पृथ्वी पाँचवाँ भूत है। नासिका उसका अध्यात्म, गन्ध उसका अधिभूत और वायु उसका अधिदैवत कहा जाता है
adhibhūtaṁ tathā gandho vāyus tatrādhidaivatam |
พระวายุเทพตรัสว่า “ในที่นี้ ‘กลิ่น’ เป็นอธิภูต และ ‘วายุ’ เป็นอธิไทวตะของมัน” ปฤถวี (ธาตุดิน) เป็นภูตที่ห้า; จมูกเป็นอธยาตมะ กลิ่นเป็นอธิภูต และวายุเป็นอธิไทวตะผู้กำกับ.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
It maps perception into a threefold framework: the external object (adhibhūta: smell/fragrance), the divine regulator (adhidaivata: Vāyu), and implicitly the inner faculty (adhyātma, understood here as the nose/smell-sense). This encourages disciplined awareness and sense-restraint by recognizing a cosmic order behind sensory experience.
Vāyu-deva is instructing the listener in a doctrinal exposition on the elements and senses, specifying which external object and which presiding deity correspond to the domain of smell.