Shloka 186
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
अधिभूतं तथा शब्दो दिशस्तत्राधिदैवतम् । अब समस्त ज्ञानेन्द्रियोंके भूत
adhibhūtaṃ tathā śabdo diśas tatrādhidaivatam |
พระวายุเทพตรัสว่า “ในที่นี้ ‘เสียง’ เป็นอธิภูต (ด้านวัตถุภายนอก) และ ‘ทิศทั้งหลาย’ เป็นอธิไทวตะ (เทวะผู้กำกับ) ” แล้วจึงแสดงการจัดวางอินทรีย์แต่ละอย่างตามไตรภาคคือ อธยาตมะ–อธิภูต–อธิไทวตะ สำหรับธาตุอากาศ (อากาศธาตุ) นั้น หูเป็นอธยาตมะ เสียงเป็นอธิภูต และทิศทั้งหลายเป็นอธิไทวตะผู้ปกครอง.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
It teaches a triadic analysis of experience: the inner faculty (adhyātma), its external object-field (adhibhūta), and the presiding divine order (adhidaivata). For hearing, sound is the object and the directions are the governing principle, encouraging discernment between self, objects, and the cosmic order that regulates them.
Vāyu-deva is explaining a systematic enumeration of the senses and their corresponding objects and deities. This verse states the specific correspondences for the auditory domain: sound as the object (adhibhūta) and the directions as the presiding deity (adhidaivata), within a broader instructional discourse.