Shloka 13
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्नवा नासिका चैव पठचमी । पादौ पायुरुपस्थश्व हस्तौ वागू दशमी भवेत्
śrotraṁ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī | pādau pāyur upasthaś ca hastau vāk ca daśamī bhavet | manas tv ekādaśaṁ proktaṁ pūrvaṁ jayet tu tat-samūham | tataḥ sa brahmaṇaḥ sākṣātkāraṁ labhate naraḥ ||
พระวายุดีวตรัสว่า “โสตะ (การได้ยิน), ผิวกาย (สัมผัส), จักษุ (การเห็น), ชิวหา (รส) และนาสิกาเป็นประการที่ห้า (กลิ่น)—นี่คืออินทรีย์ฝ่ายรู้ทั้งห้า ส่วนมือ เท้า ทวารหนัก อวัยวะสืบพันธุ์ และวาจา—นี่คืออินทรีย์ฝ่ายกระทำทั้งห้า จึงรวมเป็นสิบ มนัสประกาศว่าเป็นประการที่สิบเอ็ด บุคคลพึงชนะหมู่อินทรีย์ทั้งหมดนี้ก่อน แล้วจึงได้ประจักษ์พรหมันโดยตรง”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Mastery over the senses and organs of action—together with the mind that coordinates them—is presented as the necessary preliminary discipline; when this inner group is conquered, one becomes fit for direct realization of Brahman.
Vāyudeva instructs the listener by enumerating the faculties that bind a person to outward experience (five senses, five action-organs, and the mind) and states a spiritual sequence: first self-conquest, then Brahman-realization.