Shloka 11
Adhyāya 39 — त्रिगुणविवेकः (Discrimination of the Three Guṇas) and Avyakta-Doctrine
तम: शूद्रे रज: क्षत्रे ब्राह्मणे सत्त्वमुत्तमम् । इत्येवं त्रिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रय:,शूद्रमें तमोगुणकी, क्षत्रियमें रजोगुणकी और ब्राह्मणमें सत्त्वगुणकी प्रधानता होती है। इस प्रकार इन तीन वर्णोमें मुख्यतासे ये तीन गुण रहते हैं
tamaḥ śūdre rajaḥ kṣatre brāhmaṇe sattvam uttamam | ityevaṃ triṣu varṇeṣu vivartante guṇās trayaḥ ||
วายุกล่าวว่า “ในศูทร ตมัสเด่นกว่า; ในกษัตริย์ รชัสเด่นกว่า; และในพราหมณ์ สัตตวะอันประเสริฐยิ่งเด่นกว่า ดังนี้คุณทั้งสามจึงปรากฏหมุนเวียนอยู่ในสามวรรณะ”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse links the three guṇas—tamas, rajas, and sattva—to characteristic predominance within three varṇas, presenting an ethical-psychological framework: dispositions shape conduct, and cultivation of sattva is associated with clarity and higher discernment.
Vāyudeva is speaking, offering a doctrinal explanation about how the guṇas are observed to manifest across social orders, as part of a broader instruction on conduct and qualities within the Ashvamedhika Parva.