Shloka 166
तमोगुण-निरूपण
Analysis of Tamas and its Marks
तत्र तत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणा: । मोह, अज्ञान, त्यागका अभाव, कर्मोंका निर्णय न कर सकना, निद्रा, गर्व, भय, लोभ, स्वयं शुभ कर्मोंमें दोष देखना, स्मरणशक्तिका अभाव, परिणाम न सोचना, नास्तिकता, दुश्चरित्रता, निर्विशेषता (अच्छे-बुरेके विवेकका अभाव), इन्द्रियोंकी शिथिलता, हिंसा आदि निन्दनीय दोषोंमें प्रवृत्त होना, अकार्यको कार्य और अज्ञानको ज्ञान समझना, शत्रुता, काममें मन न लगाना, अअश्रद्धा, मूर्खतापूर्ण विचार, कुटिलता, नासमझी, पाप करना, अज्ञान, आलस्य आदिके कारण देहका भारी होना, भाव-भक्तिका न होना, अजितेन्द्रियता और नीच कर्मोमें अनुराग--ये सभी दुर्गुण तमोगुणके कार्य बतलाये गये हैं। इनके सिवा और भी जो-जो बातें इस लोकमें निषिद्ध मानी गयी हैं, वे सब तमोगुणी ही हैं
tatra tatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥ | mohaḥ, ajñānam, tyāgasyābhāvaḥ, karmāṇāṁ nirṇayaṁ na kartum aśakyatā, nidrā, garvaḥ, bhayam, lobhaḥ, svayaṁ śubha-karmasu doṣa-darśanam, smaraṇa-śakter abhāvaḥ, pariṇāmaṁ na cintayitum, nāstikatā, duścaritratā, nirviśeṣatā (śubha-aśubha-vivekābhāvaḥ), indriyāṇāṁ śaithilyam, hiṁsādi-nindya-doṣeṣu pravṛttiḥ, akāryaṁ kāryam iti ca ajñānaṁ jñānam iti ca manyanam, śatrutā, kārye manaḥ na lagnaṁ, aśraddhā, mūrkha-vicāraḥ, kuṭilatā, anavabodhaḥ, pāpa-karaṇam, ajñāna-ālasyādi-kāraṇāt dehasya gauravam, bhāva-bhakter abhāvaḥ, ajitendriyatā, nīca-karmasu anurāgaḥ—ete sarve durguṇāḥ tamo-guṇasya kāryāṇi proktāḥ | etebhyaḥ anyā api yā yā iha loke niṣiddhā matāḥ, tāḥ sarvāḥ tāmasya eva |
วายุเทพตรัสว่า “คุณลักษณะทั้งปวงที่เกิดจากตมัสนี้ ย่อมถูกยับยั้งและรู้จำแนกได้ในหลากหลายประการ ได้แก่ ความหลงและความไม่รู้; การไร้การสละ; ความไม่อาจตัดสินได้ว่าควรกระทำสิ่งใด; ความง่วงนอน; ความทะนง; ความกลัว; ความโลภ; มองเห็นโทษแม้ในกรรมดีของตน; ความจำเสื่อม; ไม่คำนึงถึงผลลัพธ์; การไม่เชื่อในสัจธรรมอันสูง; ความประพฤติชั่ว; ขาดความแยกแยะถูกผิด; ความหย่อนยานของอินทรีย์; หมกมุ่นในโทษอันน่าติเตียน เช่น ความรุนแรง; เห็นสิ่งไม่ควรทำว่าเป็นสิ่งควรทำ และถือความไม่รู้เป็นความรู้; ความเป็นศัตรู; ไม่ใส่ใจในหน้าที่ของตน; ไร้ศรัทธา; ความคิดเขลา; ความคดโกง; ความไม่เข้าใจ; การทำบาป; กายหนักอึ้งเพราะความไม่รู้และความเกียจคร้าน; ขาดภักติจากใจ; อินทรีย์ไม่ถูกปราบ; และความยึดติดในกิจอันต่ำทราม—ทั้งหมดนี้ประกาศว่าเป็นผลของตมัส และสิ่งใดก็ตามในโลกที่ถือว่าเป็นข้อห้าม ก็ล้วนเป็นตมัสิกเช่นกัน”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The passage defines tamas through its observable ethical and psychological effects—delusion, inertia, lack of discernment, faithlessness, cruelty, and attachment to base actions—and implies that dharmic life requires recognizing and restraining these tendencies.
Vāyudeva is speaking as a teacher, enumerating the marks of tamas to guide the listener’s moral self-assessment and to distinguish forbidden, degrading impulses from conduct aligned with dharma.