Shloka 4
ब्राह्मण्युवाच यदिदं ब्राह्म॒णो लिड़ं क्षेत्रज्ञ इति संज्ञितम् ग्रहीतुं येन यच्छक्यं लक्षणं तस्य तत् क्व नु,ब्राह्मणीने पूछा--नाथ! क्षेत्रज्ञ नामसे प्रसिद्ध शरीरान्तर्वर्ती जीवात्माको जो ब्रह्मका स्वरूप बताया जाता है, यह बात कैसे सम्भव है? क्योंकि जीवात्मा ब्रह्मके नियन्त्रणमें रहता है और जो जिसके नियमन्त्रणमें रहता है, वह उसका स्वरूप हो, ऐसा कभी नहीं देखा गया
brāhmaṇy uvāca | yad idaṃ brāhmaṇo līḍaṃ kṣetrajña iti saṃjñitam | grahītuṃ yena yac chakyaṃ lakṣaṇaṃ tasya tat kva nu ||
พราหมณีทูลถามว่า “ข้าแต่นายท่าน ผู้รู้ภายในที่พราหมณ์ชี้ไว้และเรียกว่า ‘กษेत्रชญะ’ นั้น จะพึงหยั่งรู้ได้ด้วยวิธีใด? ลักษณะจำเพาะของเขาคืออะไร และอยู่ ณ ที่ใด? เพราะอาตมันปัจเจกย่อมอยู่ใต้การปกครองของพรหมัน และสิ่งที่อยู่ใต้การครอบงำของผู้อื่น โดยสามัญแล้วมิได้ถือว่าเป็นอันเดียวกันในสภาวะกับผู้ปกครองนั้น”
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse frames a philosophical problem: if the inner self (kṣetrajña) is said to be of the nature of Brahman, how can that be, given the apparent dependence of the individual soul on Brahman’s governance? It pushes the discussion toward precise criteria (lakṣaṇa) and a method of knowing the self beyond ordinary object-knowledge.
In a dialogue, the Brahmin woman challenges the Brahmin’s identification of the indwelling conscious principle as ‘kṣetrajña’ and asks for a clear definition and means of apprehension—where it is, how it is known, and how identity with Brahman can be coherent if the jīva seems controlled by Brahman.