Shloka 25
अलर्कोपाख्यानम् — Indriya-Nigraha and Yogic Victory
Mahābhārata 14.30
बुद्धिर्वाच नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथंचन । तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि । अन्यान् बाणान् समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि,बुद्धि बोली--अलर्क! ये बाण मेरा किसी प्रकार भी स्पर्श नहीं कर सकते। इनसे तुम्हारा ही मर्म विदीर्ण होगा और मर्म विदीर्ण होनेपर तुम्हीं मरोगे। जिनकी सहायतासे मुझे मार सकोगे, वे बाण तो कोई और ही हैं। उनके विषयमें विचार करो
buddhir uvāca neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃcana | tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi | anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
ปัญญากล่าวว่า “อลรกะเอ๋ย ศรเหล่านี้จักไม่อาจแตะต้องเราได้เลย; กลับจักแทงถูกมรรมหัวใจของเจ้าเอง ครั้นมรรมหักพัง เจ้าจักถึงความตาย. จงพิจารณา ‘ศร’ อื่น—คือวิธีอื่น—ที่จักปราบเราได้จริง”
अलर्क उवाच
Educational Q&A
Blind aggression and unsuitable methods rebound upon the doer. True victory over a higher principle like Buddhi requires appropriate inner means—discernment, self-control, and right strategy—rather than crude force that harms oneself.
In a confrontational exchange, Alarka attempts to strike Buddhi with arrows. Buddhi replies that such arrows cannot touch her; instead they will pierce Alarka’s own vital points and lead to his death, urging him to seek other, more fitting ‘weapons’ or methods.