Shloka 15
कतनिमन्ता ब्रह्मात्मा होताध्वर्यु: कृतस्तुति: । ऋतं प्रशास्ता तच्छस्त्रमपवर्गो ३स्य दक्षिणा,कर्ता (अहंकार), अनुमन्ता (मन) और आत्मा (बुद्धि)-ये तीनों ब्रह्मरूप होकर क्रमश: होता, अध्वर्यु और उदगाता हैं। सत्यभाषण ही प्रशास्ताका शस्त्र है और अपवर्ग (मोक्ष) ही उस यज्ञकी दक्षिणा है
kartā nimantā brahmātmā hotādhvaryuḥ kṛtastutiḥ | ṛtaṁ praśāstā tacchastram apavargo 'sya dakṣiṇā ||
พราหมณ์กล่าวว่า “ผู้กระทำและผู้เชื้อเชิญ เมื่อสถิตมั่นในภาวะแห่งพรหมัน ย่อมเป็นโหตฤและอัธวรรยุ; ส่วนผู้สรรเสริญย่อมเป็นอุทคาตฤ. ฤตะ—ความจริง—เป็นผู้กำกับนำทาง; อาวุธของมันคือคำสั่งสอนอันถูกต้อง. ทักษิณาแห่งยัญภายในนี้คืออปวรรค์—โมกษะ อันเป็นความหลุดพ้นที่สุด.”
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse internalizes the Vedic sacrifice: the roles of priests are mapped onto inner faculties, and the true ‘instrument’ of the rite is truth (ṛta). The highest ‘fee’ or fruit of this inner yajña is apavarga—liberation—implying that ethical truthfulness and right guidance culminate in mokṣa rather than worldly reward.
A Brāhmaṇa speaker explains a symbolic interpretation of sacrifice within the Ashvamedhika context, shifting attention from external ritual performance to an inward discipline where mental functions and moral truth become the real officiants and means, and liberation is presented as the ultimate outcome.