Shloka 10
Pañcahotṛ-Vidhāna and the Dispute of the Five Vāyus (पञ्चहोतृविधानम् — पञ्चवायूनां श्रेष्ठत्वविवादः)
न त्वं सर्वमिदं व्याप्प तिष्ठतीह यथा वयम् | नत्वं श्रेष्ठो हि न: प्राण अपानो हि वशे तव । प्रचचार पुन: प्राणस्तमपानो5भ्यभाषत,“प्राण! जैसे हमलोग इस शरीरमें व्याप्त हैं, उस तरह तुम इस शरीरमें व्याप्त होकर नहीं रहते। इसलिये तुम हमलोगोंसे श्रेष्ठ नहीं हो। केवल अपान तुम्हारे वशमें है [अतः तुम्हारे लय होनेसे हमारी कोई हानि नहीं हो सकती]।” तब प्राण पुनः पूर्ववत् चलने लगा। तदनन्तर अपान बोला
na tvaṁ sarvam idaṁ vyāpya tiṣṭhatīha yathā vayam | na tvaṁ śreṣṭho hi naḥ prāṇa apāno hi vaśe tava || pracacāra punaḥ prāṇas tam apāno 'bhyabhāṣata |
พราหมณ์กล่าวว่า “ดูก่อนปราณ เจ้ามิได้แผ่ซ่านและดำรงอยู่ทั่วกายนี้ดังที่พวกเราดำรงอยู่ เพราะฉะนั้นเจ้ามิได้ประเสริฐกว่าเรา แท้จริงแล้วมีเพียงอปานะเท่านั้นที่อยู่ในอำนาจของเจ้า ดังนั้นแม้เจ้าจะสงบดับลง ก็หาเป็นโทษแก่เราไม่” แล้วปราณก็กลับเคลื่อนไหวดังเดิม ต่อจากนั้นอปานะจึงกล่าว
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse stresses that no single function can claim absolute supremacy in the living body: the vital forces operate through mutual dependence. Ethical pride is checked by pointing out limits of one’s power and the necessity of cooperation among complementary roles.
In a debate among the life-forces, the Brāhmaṇa argues against prāṇa’s claim to superiority, saying prāṇa does not pervade the body as the others do and controls only apāna. After this challenge, prāṇa resumes its normal activity, and then apāna responds.