Shloka 5
Vāc–Manas Saṃvāda: Prāṇa-Apāna and the Primacy Debate (वाक्–मनस् संवादः)
दशेन्द्रियाणि होतृणि हवींषि दश भाविनि । विषया नाम समिधो हूयन्ते तु दशाग्निषु,भाविनि! दस इन्द्रियरूपी होता दस देवतारूपी अग्निमें दस विषयरूपी हविष्य एवं समिधाओंका हवन करते हैं (इस प्रकार मेरे अन्तरमें निरन्तर यज्ञ हो रहा है; फिर मैं अकर्मण्य कैसे हूँ?)
daśendriyāṇi hotṝṇi havīṁṣi daśa bhāvini | viṣayā nāma samidho hūyante tu daśāgniṣu, bhāvini ||
พราหมณ์กล่าวว่า “โอ้สตรีผู้ทรงคุณค่า อินทรีย์ทั้งสิบเป็นดุจโหตฤผู้ประกอบพิธี; เครื่องบูชาก็มีสิบประการ. อารมณ์แห่งอินทรีย์ทั้งหลายเป็นดุจไม้เชื้อ (สมิธ) ถูกหย่อนเป็นอาหุติลงในไฟทั้งสิบ. ด้วยเหตุนี้ ยัญภายในดำเนินอยู่ในเราตลอดกาล—แล้วเราจะถูกกล่าวหาว่าเกียจคร้านไร้การกระทำได้อย่างไร?”
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
True ‘action’ is not only external ritual or worldly labor; the disciplined governance of the senses is itself a continuous inner yajña. By framing sense-faculties as priests and sense-objects as offerings, the verse teaches ethical vigilance: one is not ‘inactive’ if one is steadily performing inner self-regulation and offering impulses into the fire of restraint.
A Brāhmaṇa addresses a woman (‘bhāvini’) and defends himself against the charge of being akarmaṇya (inactive). He explains, through a sacrificial metaphor, that within him an unceasing internal rite is taking place: the ten senses function like priests, and the ten sense-objects are offered as oblations into ten fires—thereby asserting his life of disciplined practice.