Shloka 13
व्याधि-गुण-साम्योपदेशः | Discourse on Affliction, Guṇa-Equilibrium, and the Inner Battle
शत्रुदमन! द्रोणाचार्य और भीष्मके साथ जो युद्ध हुआ था, वही युद्ध आपके सामने उपस्थित है। इस समय आपको अकेले अपने मनके साथ युद्ध करना होगा ।। तस्मादशभ्युपगन्तव्यं युद्धाय भरतर्षभ । परमव्यक्तरूपस्य पारं युक्त्या स्वकर्मभि:,भरतभूषण! अतः उस युद्धके लिये आपको तैयार हो जाना चाहिये। अपने कर्तव्यका पालन करते हुए योगके द्वारा मनको वशीभूत करके आप मायासे परे परब्रह्मको प्राप्त कीजिये
śatrudamana! droṇācārya-bhīṣmābhyāṁ saha yo yuddhaḥ abhavat sa eva yuddhaḥ tava purataḥ samupasthitaḥ। idānīṁ tvayā ekenaiva svena manasā saha yoddhavyam॥ tasmād abhyupagantavyaṁ yuddhāya bharatarṣabha। paramavyaktarūpasya pāraṁ yuktyā svakarmabhiḥ॥ bharatabhūṣaṇa! ataḥ tasmai yuddhāya tvayā sajjībhavitavyam। svakarma-pālanena yogena ca manaḥ vaśīkṛtya māyātītaṁ parabrahma prāpnuhi॥
พระวายุเทพตรัสว่า “โอ ผู้ปราบศัตรู! สงครามที่ครั้งหนึ่งเจ้าเคยรบเคียงข้างโทรณะและภีษมะ บัดนี้กลับมาตั้งอยู่ตรงหน้าเจ้าอีกครั้ง แต่ในกาลนี้เจ้าต้องรบเพียงลำพัง—รบกับจิตของตนเอง. เพราะฉะนั้น โอ ยอดแห่งวงศ์ภารตะ จงก้าวออกสู่สงครามนี้. ด้วยปัญญาอันชอบและด้วยการปฏิบัติหน้าที่ของตนโดยซื่อสัตย์ จงข้ามพ้นแดนแห่งปรมัตถ์อันไม่ปรากฏรูป. โอ เครื่องประดับแห่งวงศ์ภารตะ จงเตรียมตนเพื่อศึกนั้น—ข่มจิตด้วยโยคะ ดำรงธรรม แล้วบรรลุพรหมันสูงสุดอันพ้นจากมายา.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse reframes heroism as an inward discipline: the decisive battle is against one’s own mind. By performing one’s proper duties (svakarma) with discernment (yukti) and mastering the mind through yoga, one transcends māyā and realizes the Supreme Brahman.
Vāyudeva addresses a Bharata hero, recalling the earlier great war fought with Droṇa and Bhīṣma, and declares that a comparable ‘battle’ now confronts him—an internal struggle requiring solitary effort. He urges readiness, duty-based action, and yogic control of the mind to reach the transcendent goal.