Shloka 41
प्रतिग्रहभेदः — The Distinction between Giving and Accepting
Vṛṣādarbhī–Saptarṣi Dialogue
“अब श्राद्धमें निषिद्ध अन्न आदि वस्तुओंका वर्णन करता हूँ। अनाजमें कोदो और पुलक-सरसो, हिंगुद्रव्य--छौंकनेके काम आनेवाले पदार्थोमें हींग आदि पदार्थ, शाकोंमें प्याज, लहसुन, सहिजन, कचनार, गाजर, कुम्हडा और लौकी आदि; कालानमक, गाँवमें पैदा होनेवाले वाराहीकन्दका गूदा, अप्रोक्षित--जिसका प्रोक्षण नहीं किया गया (संस्कार- हीन), काला जीरा, बीरिया सौंचर नमक, शीतपाकी (शाक-विशेष), जिसमें अंकुर उत्पन्न हो गये हों ऐसे मूँग और सिंघाड़ा आदि। ये सब वस्तुएँ श्राद्धमें वर्जित हैं ।। वर्जयेल्लवणं सर्व तथा जम्बूफलानि च । अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धे च वर्जयेत्
varjayel lavaṇaṃ sarvaṃ tathā jambūphalāni ca | avakṣutāvaruditaṃ tathā śrāddhe ca varjayet ||
ภีษมะกล่าวว่า “บัดนี้เราจักกล่าวถึงอาหารและสิ่งของที่ต้องห้ามในพิธีศฺราทธะ: ในหมวดธัญพืช—โกทรวะและปุลากะ; ในหมวดเครื่องปรุงฉุน—หิงคุเป็นต้น; ในหมวดผัก—หัวหอม กระเทียม สหิชน กจนาَر กาจร กูษฺมาณฺฑะ/ฟักทอง และอาลาบู (น้ำเต้า) เป็นต้น; เกลือดำ; เนื้อในของหัววาราหีกันท์ที่เกิดในหมู่บ้าน; ของที่เป็นอโปรกฺษิต (มิได้ประพรมชำระ); ยี่หร่าดำ; เกลือบีริยา-เสานฺจร; ศีตปากี; ถั่วเขียวที่งอก และศฤงฺคาฏกะ (สิงคาดา/วอเตอร์เชสต์นัต) เป็นต้น—ทั้งหมดนี้เป็นของต้องเว้นในศฺราทธะ และเกลือทุกชนิด ผลชัมพู (ชะมุน/จามุน) ตลอดจนอาหารที่แปดเปื้อนด้วยการจามหรือด้วยน้ำตา ก็พึงละเว้นในพิธีศฺราทธะด้วย”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Śrāddha should be performed with strict attention to ritual suitability: avoid items deemed impure or inappropriate (here, salt and jambu fruits) and avoid food that has been contaminated (e.g., sneezed upon) or associated with improper disturbance (weeping), emphasizing reverence through cleanliness and restraint.
Bhīṣma, instructing on dharma, lists exclusions for the śrāddha rite—specific substances and conditions that invalidate or diminish the sanctity of the ancestral offering.