Shloka 47
अनुशासनपर्व अध्याय ९३ — तपस्, सदोपवास, विघसाशन, अतिथिप्रियता
Austerity, regulated fasting, residual-eating, and hospitality
यथाग्नौ शान्ते घृतमाजुहोति तन्नैव देवान् न पितृनुपैति । तथा दत्तं नर्तने गायने च यां चानृते दक्षिणामावृणोति,जैसे आग बुझ जानेपर जो घृतका हवन किया जाता है, उसे न देवता पाते हैं, न पितर; उसी प्रकार नाचनेवाले, गवैये और झूठ बोलनेवाले अपात्र ब्राह्मणको दिया हुआ दान निष्फल होता है। अपात्र पुरुषको दी हुई दक्षिणा न दाताको तृप्त करती है न दान लेनेवालेको; प्रत्युत दोनोंका ही नाश करती है। यही नहीं, वह विनाशकारिणी निन्दित दक्षिणा दाताके पितरोंको देवयान-मार्गसे नीचे गिरा देती है
yathāgnau śānte ghṛtam ājuhoti tan naiva devān na pitṝn upaiti | tathā dattaṁ nartane gāyane ca yāṁ cānṛte dakṣiṇām āvṛṇoti ||
ภีษมะกล่าวว่า “ดุจดังเนยใสที่เทลงเป็นเครื่องบูชาในกองไฟซึ่งดับสนิทแล้ว ย่อมไม่ถึงทั้งเทพเจ้าและบรรพชนฉันใด ทานที่ให้เพื่อการร่ายรำและขับร้อง และทักษิณาที่ผู้กล่าวเท็จรับไว้ ก็ย่อมกลายเป็นทานอันไร้ผลฉันนั้น ทานเช่นนี้ไม่ยังความอิ่มเอมแก่ผู้ให้ และไม่ก่อประโยชน์แท้แก่ผู้รับ กลับนำความพินาศมาสู่ทั้งสองฝ่าย ยิ่งไปกว่านั้น ทักษิณาอันน่าติเตียนและก่อความฉิบหายนี้ ยังอาจทำให้บรรพชนของผู้ให้ตกจากหนทางเทวายานได้อีกด้วย”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A gift must be given in a proper context and to a worthy recipient; otherwise it becomes spiritually ineffective—like an offering poured into an extinguished fire—and can even generate harm for both giver and receiver, affecting ancestral welfare as well.
In Bhīṣma’s instruction on dharma (especially dāna and dakṣiṇā), he uses a ritual analogy: an oblation in a dead fire reaches neither gods nor ancestors; similarly, gifts directed to improper purposes or accepted by untruthful/unfit recipients are condemned as barren and destructive.