Shloka 14

Devanagari script

एवं तस्याग्रे पूर्वमर्ध वदेत गवां दाता विधिवत पूर्वदृष्ट: । प्रतिब्रूयाच्छेषमर्ध द्विजाति: प्रतिगृह्नन्‌ वै गोप्रदाने विधिज्ञ:,“इसके बाद प्रथम दृष्टिपथमें आया हुआ दाता पहले विधिपूर्वक निम्नांकित आधे श्लोकका उच्चारण करे “या वै यूयं सो>5हमगद्यैव भावो युष्मान्‌ दत्त्वा चाहमात्मप्रदाता ।“--गौओ! तुम्हारा जो स्वरूप है, वही मेरा भी है--तुममें और हममें कोई अन्तर नहीं है; अत: आज तुम्हें दानमें देकर हमने अपने आपको ही दान कर दिया है।' दाताके ऐसा कहनेपर दान लेनेवाला गोदानविधिका ज्ञाता ब्राह्मण शेष आधे शलोकका उच्चारण करे--“मनश्ष्युता मन एवोपपन्ना: संधुक्षध्वं सौम्य-रूपोग्ररूपा: ।(--गौओ! तुम शान्त और प्रचण्डरूप धारण करनेवाली हो। अब तुम्हारे ऊपर दाताका ममत्व (अधिकार) नहीं रहा, अब तुम मेरे अधिकारमें आ गयी हो; अतः अभीष्ट भोग प्रदान करके तुम मुझे और दाताको भी प्रसन्न करो”

Transliteration

evaṁ tasyāgre pūrvam ardhaṁ vadet gavāṁ dātā vidhivat pūrva-dṛṣṭaḥ | pratibrūyāc cheṣam ardhaṁ dvijātir pratigṛhṇan vai go-pradāne vidhi-jñaḥ ||

(dātā:) yā vai yūyaṁ so ’ham agādyaiva bhāvo yuṣmān dattvā cāham ātma-pradātā |

(pratigrahītā:) manaḥ-śyutā mana evopapannāḥ sandhukṣadhvaṁ saumya-rūpogra-rūpāḥ ||

Translation

ภีษมะกล่าวว่า: เมื่อประกอบพิธีโคทาน (การถวายโค) ผู้ให้ทานควรปรากฏต่อหน้าผู้รับก่อน แล้วจึงสวดครึ่งบทแรกตามแบบแผน ครั้นแล้วผู้รับซึ่งเป็นทวิชะผู้รู้พิธีโคทาน และกำลังรับทานนั้น พึงสวดตอบด้วยครึ่งบทที่เหลือ ผู้ให้ทานประกาศว่า: “ท่านทั้งหลายเป็นเช่นไร เราก็เป็นเช่นนั้น—ความเป็นอยู่ของเรามิได้ต่างกัน วันนี้เมื่อมอบท่านทั้งหลายเป็นทาน แท้จริงเรามอบตนเองเป็นทานแล้ว” ผู้รับทานตอบว่า: “ผู้บังเกิดจากมโนและตั้งมั่นในมโน จงรับทั้งรูปอ่อนโยนและรูปเกรียงไกรของตน เมื่อพ้นจากความเป็นเจ้าของของผู้ให้ทานมาอยู่ในอำนาจของเราแล้ว จงประทานเสวยสุขอันพึงปรารถนา และยังความยินดีแก่เรากับผู้ให้ทานทั้งสองฝ่าย”

Word by Word

एवम्thus

तस्यof him/that

अग्रेin front; before

पूर्वम्first; previously

अर्धम्half (of the verse)

वदेत्should say/recite

गवाम्of cows

दाताthe giver (donor)

विधिवत्according to rule; duly

पूर्वदृष्टःpreviously seen; first encountered

प्रतिब्रूयात्should reply/respond

शेषम्the remaining (half)

अर्धम्half

द्विजातिःthe twice-born (brahmin)

प्रतिगृह्णन्accepting

वैindeed

गोप्रदानेin the giving of cows; in cow-donation

विधिज्ञःknowing the rite/rule

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

Bhishma (भीष्म)

donor (दाता)

twice-born recipient/Brahmin (द्विजाति)

cows (गाः/गवाम्)

cow-gift rite (गोप्रदान)

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Meter (Chandas)

Sandhi Notes

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse frames cow-gift (go-dāna) as a dharmic act requiring correct ritual speech and intention: the donor identifies himself with the gift (“giving you is giving myself”), while the recipient ritually acknowledges the transfer of ownership and invokes the cows’ beneficent power to bring welfare to both parties.

What is happening in the narrative?

Bhishma instructs on the formal exchange of recitations during go-dāna: first the donor recites a prescribed half-verse upon coming before the recipient; then the Brahmin recipient, while accepting the gift, recites the remaining half-verse as a ritual response completing the transaction.