Shloka 7
यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम् | तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति,जैसे बीज खेतमें बोये बिना फल नहीं दे सकता, उसी प्रकार दैव (प्रारब्ध) भी पुरुषार्थके बिना नहीं सिद्ध होता
yathā bījaṃ vinā kṣetram uptaṃ bhavati niṣphalam | tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati ||
ภีษมะกล่าวว่า “ดุจทุ่งนาไร้เมล็ด แม้จะหว่านและบำรุงรักษา ก็ย่อมไม่ให้ผล ฉันใด โชคชะตา (ผลแห่งกรรมเก่า) ก็ไม่สำเร็จผลได้หากปราศจากความเพียรของมนุษย์ ฉันนั้น”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Destiny (daiva/prārabdha) is not independently productive; it requires puruṣakāra—conscientious human effort—to manifest results. The verse argues for moral agency and disciplined action rather than fatalism.
In Anuśāsana Parva, Bhishma is instructing Yudhishthira on dharma and right conduct. Here he uses an agricultural analogy—seed and field—to explain the relationship between fate and personal exertion.