Shloka 15
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्य वा कुलान्वितम् । श्रीक्षापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभि:,जो पुरुषार्थ नहीं करते वे धन, मित्रवर्ग, ऐश्वर्य, उत्तम कुल तथा दुर्लभ लक्ष्मीका भी उपभोग नहीं कर सकते
artho vā mitravargo vā aiśvaryaṁ vā kulānvitam | śrīś cāpi durlabhā bhoktuṁ tathaivākṛtakarmabhiḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า “ผู้ที่ไม่ประกอบความเพียร ย่อมไม่อาจเสวยสุขจากทรัพย์สิน หมู่มิตร อำนาจอธิปไตย วงศ์ตระกูลอันสูงส่ง และแม้แต่ลักษมีอันหาได้ยากได้อย่างแท้จริง”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Prosperity—wealth, allies, power, status, and even rare good fortune—becomes truly usable and enjoyable only through purposeful action (karma) and personal endeavor (puruṣārtha). Inactivity makes even great advantages fruitless.
In the Anushasana Parva’s instruction-setting, Bhishma continues his ethical counsel, emphasizing to the listener that social and material attainments do not yield benefit for one who does not act; effort is presented as the enabling condition for enjoying any fortune.