Shloka 16

च्यवन-कुशिक-संवादः

Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions

Devanagari script

पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशाम्पते । क्षेत्रजं तु प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मज: सुत:

Transliteration

putrakāmo hi putrārthe yāṁ vṛṇīte viśāmpate | kṣetrajāṁ tu pramāṇaṁ syān na vai tatrātmajaḥ sutaḥ prajānātha |

Translation

ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่เจ้าแห่งประชา! ชายผู้ปรารถนาบุตร เมื่อรับสตรีที่ตั้งครรภ์อยู่แล้วมาเป็นภรรยาโดยมุ่งหมายเพื่อได้ทายาท บุตรที่เกิดจากครรภ์นั้นพึงรับรองโดยชอบธรรมว่าเป็นบุตรของสามีผู้ทำการสมรส. ในกรณีนั้น ผู้ให้เชื้อย่อมไม่มีสิทธิ์อ้างใด ๆ บุตรนั้นมิได้นับเป็นบุตรของผู้ให้เชื้อ หากแต่นับเป็นบุตรของสามีตามธรรมเนียมสาย ‘กฺเษตรชะ’”

Word by Word

• {'putrakāmaḥ': 'one who desires a son', 'hi': 'indeed, for', 'putrārthe': 'for the purpose of a son/offspring', 'yām': 'whom (a woman)', 'vṛṇīte': 'chooses, accepts (in marriage)', 'viśāmpate': 'O lord of the subjects/people (vocative address)', 'kṣetrajām': 'the kṣetraja (child of the ‘field’—offspring legally assigned to the husband of the mother)', 'tu': 'but, indeed', 'pramāṇam': 'authoritative rule, legal proof/standard', 'syāt': 'should be, is to be', 'na': 'not', 'vai': 'certainly', 'tatra': 'there, in that case', 'ātmajaḥ': 'one’s own-born (biological) son', 'sutaḥ': 'son', 'prajānātha': 'O protector/lord of creatures/subjects'}

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhishma

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse states a dharma-legal principle: when a man marries a woman already pregnant specifically to obtain a child, the child is recognized as the husband’s son (kṣetraja), and the biological begetter has no paternal claim.

What is happening in the narrative?

In Bhīṣma’s instruction on dharma in the Anuśāsana Parva, he explains rules of sonship and lineage classification, clarifying who is considered the rightful father in a kṣetraja-type situation.