Shloka 13
च्यवन-कुशिक-संवादः
Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions
भीष्म उवाच रेतजो वा भवेत् पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत् अध्यूढ: समयं भिनत्त्वेत्येतददेव निबोध मे,भीष्मजीने कहा--राजन! अपने वीर्यसे उत्पन्न हुआ पुत्र तो सगा पुत्र है ही, क्षेत्रज पुत्र भी यदि गर्भस्थापन करनेवाले पिताके द्वारा छोड़ दिया गया हो तो वह अपना ही होता है। यही बात समय-भेदन करके अध्यूढ पुत्रके विषयमें भी समझनी चाहिये। तात्पर्य यह कि वीर्य डालनेवाले पुरुषने यदि अपना स्वत्व हटा लिया हो तब तो वे क्षेत्रज और अध्यूढ् पुत्र क्षेत्रपतिके ही माने जाते हैं। अन्यथा उनपर वीर्यदाताका ही स्वत्व है
bhīṣma uvāca | retajo vā bhavet putras tyakto vā kṣetrajo bhavet | adhyūḍhaḥ samayaṃ bhinattv ity etad eva nibodha me ||
ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่ราชา! บุตรที่เกิดจากเชื้อของตนย่อมเป็นบุตรของตนแน่นอน. ส่วนบุตร ‘กฺเษตรชะ’ ก็เป็นของเจ้าของนา (คือสามี) ได้ เมื่อผู้ให้เชื้อได้สละสิทธิ์ของตนแล้ว. จงเข้าใจเช่นเดียวกันในกรณีบุตร ‘อัธยูฒะ’ ด้วย—ตามความต่างแห่ง ‘สมยะ’ (ข้อตกลง/จารีต) ฐานะและสิทธิย่อมแปรเปลี่ยนได้”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that sonship (and the attendant rights/duties) is determined by dharmic recognition and agreement: a biological son is straightforwardly one’s own, but in kṣetraja/adhyūḍha cases the decisive factor is whether the begetter renounces his claim and whether the governing agreement (samaya) is upheld or breached.
Bhishma is instructing the king on dharma concerning categories of sons and the legitimacy of lineage. He clarifies how retaja, kṣetraja, and adhyūḍha sons are to be regarded, emphasizing the role of consent, renunciation, and social/legal convention.