Shloka 22
भीष्मजीने कहा--भारत! मनुष्योंके हितसे सम्बन्ध रखनेवाला जो कोई भी कर्म है, वह व्यवस्थाके लिये देखा जाता है। समस्त विचारवान् पुरुष एकत्र होकर जब यह विचार कर लें कि “अमुक कन्या अमुक पुरुषको देनी चाहिये” तो यह व्यवस्था ही विवाहका निश्चय करनेवाली होती है। जो झूठ बोलकर इस व्यवस्थाको उलट देता है, वह पापका भागी होता है।। भार्यापत्यृत्रिगाचार्या: शिष्योपाध्याय एव च । मृषोक्ते दण्डमर्हन्ति नेत्याहुरपरे जना:,भार्या, पति, ऋत्विज, आचार्य, शिष्य और उपाध्याय भी यदि उपर्युक्त व्यवस्थाके विरुद्ध झूठ बोलें तो दण्डके भागी होते हैं। परंतु दूसरे लोग उन्हें दण्डके भागी नहीं मानते हैं
bhīṣma uvāca | bhāryā patyṛtvijācāryāḥ śiṣyopādhyāya eva ca | mṛṣokte daṇḍam arhanti nety āhur apare janāḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า “โอ้ ภารตะ! กรรมใด ๆ ที่เกี่ยวข้องกับประโยชน์สุขของมนุษย์ ย่อมถูกพิจารณาเพื่อธำรง ‘ระเบียบที่ตั้งมั่น’ ไว้ เมื่อบัณฑิตทั้งหลายประชุมพร้อมกันแล้วลงมติว่า ‘กุลธิดาผู้นี้ควรมอบให้บุรุษผู้นั้น’ ระเบียบที่ตกลงกันนั้นเองเป็นผู้ชี้ขาดการสมรส ผู้ใดกล่าวเท็จเพื่อกลับคำตัดสินนั้น ผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งบาป แม้ภรรยา สามี พราหมณ์ผู้ประกอบยัญ (ฤตวิช) อาจารย์ ศิษย์ และอุปาธยายะ หากกล่าวเท็จขัดต่อระเบียบดังกล่าว ก็มีผู้กล่าวว่าเป็นผู้สมควรถูกลงโทษ; ทว่าอีกพวกหนึ่งกลับเห็นว่าไม่ควรลงโทษคนเหล่านั้น”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
False speech is ethically serious because it disrupts dharma and social arrangements meant for human welfare; therefore even socially respected roles (spouses, priests, teachers, students) can be liable to punishment for lying—though Bhishma notes that some authorities dispute this liability.
In Bhishma’s instruction on dharma, he discusses accountability for speech and conduct. He lists key social and religious roles and states that if they lie, they deserve punishment, while also recording an alternative opinion that exempts them.