Shloka 60

Devaśarmā–Vipula Dialogue on Ahorātra–Ṛtu as Moral Witnesses (अनुशासन पर्व, अध्याय ४३)

Devanagari script

“विपुल गुरुपत्नीके शरीरको स्तम्भित करके उसकी रक्षामें संलग्न हो वहीं निवास करने लगे। परंतु रुचिको अपने शरीरमें उनके आनेका पता न चला ।। यं काल॑ नागतो राजन्‌ गुरुस्तस्य महात्मन: । क्रतुं समाप्य स्वगृहं तं काल॑ सो5भ्यरक्षत,“राजन! जबतक महात्मा विपुलके गुरु यज्ञ पूरा करके अपने घर नहीं लौटे तबतक विपुल इसी प्रकार अपनी गुरुपत्नीकी रक्षा करते रहे”

Transliteration

yaṃ kālaṃ nāgato rājan gurus tasya mahātmanaḥ | kratuṃ samāpya svagṛhaṃ taṃ kālaṃ so ’bhyarakṣata ||

Translation

ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ตราบใดที่พระอาจารย์ผู้ยิ่งใหญ่ยังมิได้กลับสู่เรือนของตน หลังเสร็จสิ้นพิธียัญ ตลอดกาลนั้นเอง วิปุละยังคงเฝ้าระวังอยู่ ณ ที่นั้น เพื่อพิทักษ์ภรรยาของอาจารย์”

Word by Word

यम्which (time/period)

कालम्time, period

नnot

आगतःhaving come, returned

राजन्O king

गुरुःthe teacher

तस्यof him

महात्मनःof the great-souled (one)

क्रतुम्sacrifice, rite

समाप्यhaving completed

स्वगृहम्own house, home

तम्that (time/period)

कालम्time, duration

सःhe

अभ्यरक्षत्protected, guarded

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

Bhishma

Yudhishthira (implied by 'rājan')

Vipula

Vipula’s guru (teacher)

Guru’s wife (gurupatnī)

Kratu/Yajña (sacrificial rite)

Svagṛha (the guru’s home)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Geographic Context

Sandhi Notes