Shloka 453
अध्याय १६ — शङ्कर-उमा-वरदानम् तथा तण्डि-स्तुतिः (Śaṅkara–Umā Boon-Granting and Taṇḍi’s Hymn)
दिव्यादिव्य: परो लाभ अयने दक्षिणोत्तरे । ये ही पितृयान-मार्गके द्वार चन्द्रमा कहलाते हैं। काष्ठा
divyādivyaḥ paro lābhaḥ ayane dakṣiṇottare | ye hi pitṛyāna-mārgake dvāra candramā kathyate | kāṣṭhā diśā saṃvatsaraḥ yuga-ādayo 'pi ye eva | divya-lābhaḥ (devaloka-sukham), adivya-lābhaḥ (iha-loka-sukham), paramo lābhaḥ (mokṣaḥ), uttarāyaṇaṃ dakṣiṇāyanaṃ ca ye eva |
วายุกล่าวว่า “มีผลได้ที่เป็นทิพย์ มีผลได้ที่มิใช่ทิพย์ และมีผลได้สูงสุดยิ่ง. อีกทั้งมีวิถีแห่งกาลสองประการ คือ อุตตรายณะ และ ทักษิณายณะ. จันทราถูกกล่าวว่าเป็นประตูแห่งมรรคที่เรียกว่า ปิตฤยาน. มาตรวัดแห่งทิศและกาล—เช่น กาษฐา ทิศทั้งหลาย ปี และยุค—ล้วนถูกรวมอยู่ในระเบียบเดียวกันนั้น. ฉะนั้น สุขแห่งเทวโลกคือผลได้ทิพย์ สุขแห่งโลกนี้คือผลได้มิใช่ทิพย์ และโมกษะคือผลได้สูงสุด; ทั้งอุตตรายณะและทักษิณายณะก็อยู่ภายใต้หลักเดียวกัน.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse frames worldly pleasure, heavenly pleasure, and liberation as graded ‘attainments’ governed by a single cosmic order, and links human destiny after death (Pitṛyāna) with the rhythms of time (Uttarāyaṇa/Dakṣiṇāyana). Ethically, it implies that choices and rites aligned with dharma determine which ‘gain’ one reaches, while liberation stands above all temporal cycles.
Vāyudeva is explaining a cosmological-ethical map: the Moon is described as the gateway on the ancestral path (Pitṛyāna), and the divisions of time—directions, year, yugas, and the sun’s two courses—are invoked to show how the universe is structured and how different post-mortem outcomes and ultimate liberation fit within that structure.