Shloka 45
भीष्मस्योत्तरायणप्रतीक्षा तथा युधिष्ठिरागमनम् | Bhīṣma’s uttarāyaṇa moment and Yudhiṣṭhira’s arrival
सनत्कुमारप्रमुखास्तिष्ठन्ति तपसान्विता: । तस्मात् स वाग्मी धर्मज्ञो नमस्यो द्विजपुज्रवा:,उन सर्वव्यापी परमेश्वरकी पूजा करनेसे परम धर्मकी सिद्धि होगी। वे महान् तेजस्वी देवता हैं। उन पुरुषसिंह श्रीकृष्णने प्रजाका हित करनेकी इच्छासे धर्मका अनुष्ठान करनेके लिये करोड़ों ऋषियोंकी सृष्टि की है। भगवान्के उत्पन्न किये हुए वे सनत्कुमार आदि ऋषि गन्धमादन पर्वतपर सदा तपस्यामें संलग्न रहते हैं। अतः द्विजवरो! उन प्रवचन-कुशल, धर्मज्ञ वासुदेवको सदा प्रणाम करना चाहिये
sanatkumārapramukhās tiṣṭhanti tapasānvitāḥ | tasmāt sa vāgmī dharmajño namasyo dvijapuṅgavaḥ ||
สันตกุมาระและเหล่าฤๅษีผู้เป็นประธานทั้งหลายดำรงอยู่พร้อมด้วยตบะอันแก่กล้า ฉะนั้น โอ้ผู้ประเสริฐในหมู่ทวิชะ พระผู้เป็นเจ้าองค์นั้น ผู้ทรงวาจาไพเราะและทรงรู้ธรรม คือวาสุเทวะ ผู้เป็นปรเมศวรผู้แผ่ซ่านทั่วสรรพสิ่ง ย่อมควรแก่การนอบน้อมสักการะ เพราะการบูชาพระผู้เป็นสูงสุดผู้สถิตทั่วหล้า นำไปสู่ความสำเร็จแห่งธรรมอันสูงสุด พระองค์เป็นเทวะผู้ยิ่งใหญ่เปล่งรัศมี ด้วยพระประสงค์เพื่อประโยชน์แห่งประชา บุรุษสิงห์ศรีกฤษณะได้ทรงสร้างฤๅษีนับโกฏิเพื่อการประกอบธรรม และฤๅษีทั้งหลายที่พระองค์ทรงบังเกิดขึ้น—สันตกุมาระเป็นต้น—ย่อมหมกมุ่นในตบะอยู่เสมอบนเขาคันธมาทนะ ดังนั้นพึงนอบน้อมวาสุเทวะผู้ชำนาญในธรรมเทศนาและทรงรู้ธรรมอยู่เป็นนิตย์
ईश्वर उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the highest dharma is attained through reverent devotion to the Supreme—who is eloquent and perfectly knows dharma—and that the exemplary austerities of sages like Sanatkumāra model steadfast spiritual discipline; therefore, one should continually offer salutations to that Lord.
Īśvara speaks, pointing to Sanatkumāra and other great sages who remain absorbed in tapas, and uses their presence as evidence of the Lord’s dharmic order; the listener (addressed as ‘best of the twice-born’) is instructed to honor and bow to the dharma-knowing, eloquent divine figure (contextually identified with Vāsudeva).