Shloka 16
Adhyāya 152 — Bhīṣma’s Authorization for Yudhiṣṭhira’s Return to the Capital (नगरप्रवेशानुज्ञा)
उमाने कहा--भगवन्! सर्वभूतेश्वर! भूत, भविष्य और वर्तमानकालस्वरूप सर्वश्रेष्ठ महादेव! आपके प्रभावसे मेरी यह वाणी प्रतिभासम्पन्न हो रही है--अब मैं स्त्री-धर्मका वर्णन कर सकती हूँ। किंतु देवेश्वर! ये नदियाँ सम्पूर्ण तीर्थोके जलसे सम्पन्न हो आपके स्नान और आचमन आदिके लिये अथवा आपके चरणोंका स्पर्श करनेके लिये यहाँ आपके निकट आ रही हैं। मैं इन सबके साथ सलाह करके क्रमशः स्त्रीधर्मका वर्णन करूँगी। जो व्यक्ति समर्थ होकर भी अहंकारशून्य हो, वही पुरुष कहलाता है ।। स्त्री च भूतेश सततं स्त्रियमेवानुधावति । मया सम्मानिताश्रैव भविष्यन्ति सरिद्वरा:
strī ca bhūteśa satataṃ striyam evānudhāvati | mayā sammānitāś caiva bhaviṣyanti saridvarāḥ ||
อุมา กล่าวว่า “ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ผู้เป็นอีศวรแห่งสรรพสัตว์—โอ้พระมหาเทวะ ผู้สูงสุด ผู้ทรงเป็นรูปแห่งอดีต อนาคต และปัจจุบัน—ด้วยพระบารมีของพระองค์ วาจาของข้าพระองค์จึงบังเกิดแรงดลใจและแจ่มชัด; บัดนี้ข้าพระองค์สามารถพรรณนาสตรีธรรมได้. แต่โอ้เทวราชา แม่น้ำอันประเสริฐเหล่านี้ซึ่งเปี่ยมด้วยน้ำแห่งสรรพทีรถะ กำลังเข้ามาใกล้พระองค์เพื่อการสรงสนาน พิธีอาจมนะ หรือเพื่อสัมผัสพระบาทของพระองค์. เมื่อปรึกษาหารือกับพวกนางแล้ว ข้าพระองค์จักแสดงสตรีธรรมตามลำดับ. บุรุษย่อมควรถูกเรียกว่า ‘บุรุษ’ ก็แต่เมื่อแม้มีความสามารถ หากปราศจากความโอหัง ‘เรา เรา’. และโอ้เจ้าแห่งสรรพสัตว์ สตรีย่อมติดตามสตรีอยู่เนืองนิตย์; และแม่น้ำอันยอดเยี่ยมเหล่านี้ซึ่งข้าพระองค์ให้เกียรติแล้ว จักเป็นไปโดยสวัสดิมงคลแน่นอน.”
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The passage frames dharma-teaching as requiring divine inspiration and humility: true strength is paired with freedom from arrogance. It also signals that women’s conduct (strī-dharma) will be explained in an ordered way, in consultation with sacred rivers—linking ethical instruction with purity, tīrtha-tradition, and reverence.
Umā addresses Śiva (Bhūteśa/Mahādeva), saying her speech has become empowered to teach strī-dharma. She pauses because sacred rivers, bearing tīrtha-waters, approach Śiva for ritual purposes (bathing, sipping, touching his feet). She proposes to consult them and then present the teaching sequentially.