Shloka 4
Brāhmaṇa-pūjā and Namaskāra: Criteria of Reverence and Non-Offense (ब्राह्मणपूजा-नमस्कारविधिः)
प्रमथा ऊचु. मैथुनेन सदोच्छिष्टा: कृते चैवाधरोत्तरे मोहान्मांसानि खादेत वृक्षमूले च यः स्वपेत्,प्रमथ बोले--जो मनुष्य सदा स्त्री-सहवासके कारण दूषित रहते, बड़ोंका अपमान करते, मूर्खतावश मांस खाते, वृक्षकी जड़में सोते, सिरपर मांसका बोझा ढोते, बिछौनोंपर पैर रखनेकी जगह सिर रखकर सोते, वे सब-के-सब मनुष्य उच्छिष्ट (अपवित्र) तथा बहुत- से छिद्रोंवाले माने गये हैं। जो पानीमें मल-मूत्र एवं थूक फेकते हैं, वे भी उच्छिष्टकी ही कोटिमें आते हैं। ये सभी मानव हमारी दृष्टिमें भक्षण और वधके योग्य हैं। इसमें संशय नहीं है
bhīṣma uvāca | pramathā ūcuḥ | maithunena sadocchiṣṭāḥ kṛte caivādharottare mohān māṃsāni khādet vṛkṣamūle ca yaḥ svapet |
เหล่าประมถะกล่าวว่า “ผู้ใดมัวหมองอยู่เสมอด้วยความกำหนัดในกาม ผู้ใดกลับหัวกลับหางสิ่งสูงกับสิ่งต่ำในความประพฤติ (คือดูหมิ่นผู้ใหญ่และผู้ควรเคารพ) ผู้ใดหลงผิดกินเนื้อ และผู้ใดนอน ณโคนไม้—มนุษย์เช่นนั้นเราถือว่าไม่สะอาด ประหนึ่งเป็น ‘ของเหลือ’ อันมัวหมอง และมีช่องโหว่แห่งโทษมากมาย. ในทัศนะของเรา เขาอยู่ในจำพวกที่ควรถูกกินและควรถูกสังหาร—ข้อนี้ไม่มีความสงสัย.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage frames certain behaviors—sexual excess, disrespect toward elders/superiors, delusion-driven meat-eating, and socially marginal sleeping practices—as signs of ritual and moral impurity (ucchiṣṭatva). It reflects a dharma-oriented worldview where self-restraint, hierarchy of respect, and purity norms are treated as markers of ethical fitness.
Within Bhishma’s discourse in the Anushasana Parva, the Pramathas are quoted describing categories of people they deem impure and therefore, in their fierce perspective, 'fit to be consumed or slain.' The statement functions as a stark, punitive voice illustrating how transgression is judged in certain mythic-ethical frames.