Shloka 6
Adhyāya 122 — Śruta-vṛtta-yukta Brāhmaṇa and the Ethics of Dāna
Maitreya–Vyāsa Saṃvāda
मनुष्य मूर्ख हो या विद्वान, यदि वह वाणी, बुद्धि और हाथ-पैरसे रहित होकर जीवित है तो उसे कौन-सी वस्तु त्यागेगी, वह तो सभी पुरुषार्थोंसे स्वयं ही परित्यक्त है ।। जीवन हि कुरुते पूजां विप्राग्रय: शशिसूर्ययो: । ब्रुवन्नपि कथां पुण्यां तत्र कीट त्वमेष्यसि,कीट! एक जगह एक श्रेष्ठ ब्राह्मण रहते हैं। वे जीवनमें सदा सूर्य और चन्द्रमाकी पूजा किया करते हैं तथा लोगोंको पवित्र कथाएँ सुनाया करते हैं। उन्हींके यहाँ तुम (क्रमशः) पुत्ररूपसे जन्म लोगे
Manuṣya mūrkho ho yā vidvān, yadi sa vāṇī-buddhi ca hasta-pāda-rahitaḥ san jīvati, tarhi taṃ kā vastu tyajet? sa tu sarvaiḥ puruṣārthaiḥ svayam eva parityaktaḥ. Jīvana hi kurute pūjāṃ viprāgryaḥ śaśi-sūryayoḥ; bruvann api kathāṃ puṇyāṃ tatra kīṭa tvam eṣyasi, kīṭa!
วยาสะกล่าวว่า “มนุษย์จะโง่หรือเป็นบัณฑิตก็ตาม หากยังมีชีวิตอยู่โดยปราศจากวาจา ปัญญา และการใช้มือเท้า แล้วสิ่งใดเล่าจะละทิ้งเขาได้อีก? เขาถูกละทิ้งจากบรรดาเป้าหมายแห่งชีวิตมนุษย์เสียแล้ว มีพราหมณ์ผู้ประเสริฐนามว่า ‘ชีวนะ’ ผู้บูชาพระอาทิตย์และพระจันทร์เป็นนิตย์ และกล่าวสาธยายเรื่องราวอันศักดิ์สิทธิ์ โอ้หนอนเอ๋ย ต่อไปเจ้าจักไปเกิด ณ ที่นั้นเป็นบุตรของเขา”
व्यास उवाच
Educational Q&A
Human flourishing (puruṣārtha) depends on functional capacities like speech, discernment, and agency; without them, worldly aims fall away on their own. The passage also underscores karmic consequence and moral causality through the promise of a future birth shaped by association with a pious Brahmin devoted to worship and sacred narration.
Vyāsa speaks in a didactic tone: first he reflects on how a severely incapacitated life is effectively ‘abandoned’ by the usual human goals; then he introduces a virtuous Brahmin named Jīvana who worships the Sun and Moon and tells holy stories, declaring to a being addressed as ‘kīṭa’ that it will be reborn there as a son.