Shloka 20
Kīṭopākhyāna: Prajā-pālana as Kṣatra-vrata and the Attainment of Brāhmaṇya
गर्भमें आये हुए प्राणी मल-मूत्र और पसीनोंके बीचमें रहकर खारे, खट्टे और कड़वे आदि रसोंसे, जिनका स्पर्श अत्यन्त कठोर और दुःखदायी होता है, पकते रहते हैं, जिससे उन्हें बड़ा भारी कष्ट होता है ।।
Bhīṣma uvāca: garbhe āgatāḥ prāṇinaḥ mala-mūtra-sveda-madhye tiṣṭhantaḥ kṣāra-amla-tikta-ādi-rasaiḥ, yeṣāṃ sparśaḥ atyanta-kaṭhoraḥ duḥkhadāyī ca, pacyante; tena teṣāṃ mahān kleśaḥ bhavati. Jātāś ca api avaśāḥ tatra chidyamānāḥ punaḥ punaḥ, pacyamānāś ca dṛśyante vivaśā māṃsa-gṛddhinaḥ, māṃsa-lolupāḥ jīvāḥ.
สัตว์ทั้งหลายเมื่อเข้าสู่ครรภ์ ย่อมอยู่ท่ามกลางของโสโครก ปัสสาวะ และเหงื่อ ถูกสัมผัสแห่งรสเค็ม เปรี้ยว ขม และอื่น ๆ อันกร้าวกระด้างเจ็บปวด ประหนึ่งถูก ‘เคี่ยว’ อยู่เนืองนิตย์ จึงได้รับทุกข์ใหญ่หลวง และแม้เมื่อเกิดแล้วก็ยังไร้อำนาจ—ถูกอาวุธฟันตัดซ้ำแล้วซ้ำเล่า และถูกความทุกข์เข็ญ ‘เคี่ยว’ ทรมานอยู่เสมอ; ความอับจนของสัตว์ผู้หลงใหลในเนื้อย่อมประจักษ์ชัด
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Embodied life is marked by unavoidable suffering from conception onward, and craving—especially the appetite that sustains violence—keeps beings helplessly bound to repeated harm. The ethical implication is to cultivate restraint, compassion, and detachment rather than living by injury and desire.
Bhishma is instructing (in Anushasana Parva) by vividly describing the pain of fetal existence and the continued vulnerability after birth, where beings are repeatedly harmed—symbolized by being cut by weapons and ‘cooked’ by afflictions—highlighting the observable bondage of creatures driven by craving.