Shloka 9
Dvaipāyana–Kīṭa Saṃvāda: Karmic Memory, Fear of Death, and Embodied Pleasure
त्रिकारणं तु निर्दिष्ट श्रूयते ब्रह्मवादिभि: । मनो वाचि तथा<<स्वादे दोषा होषु प्रतिष्ठिता:
trikāraṇaṁ tu nirdiṣṭaṁ śrūyate brahmavādibhiḥ | mano vāci tathāsvāde doṣā hiṣu pratiṣṭhitāḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า: บรรดาครูผู้ประกาศพรหมย่อมชี้ว่าโทษ (แห่งการเบียดเบียน) ตั้งอยู่บนเหตุสำคัญสามประการ คือ ใจ (ความใคร่ปรารถนา), วาจา (การชักชวนหรือสั่งสอนผู้อื่น), และรส (การลิ้มรสจากการกินโดยตรง) เพราะฉะนั้น แม้ก่อนการกระทำจะปรากฏภายนอก ภาระแห่งกรรมก็หยั่งรากอยู่ในสามสิ่งนี้—ความอยาก การรับรอง และความเพลิดเพลิน
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Moral fault is not limited to the physical act; it is rooted in three layers—mental intention (desire), verbal participation (advising/endorsing), and sensory indulgence (enjoying the taste). Ethical responsibility therefore includes what one wants, what one promotes, and what one consumes.
In the Anushasana Parva, Bhishma continues instructing Yudhishthira on dharma. Here he cites traditional brahmavādin authorities to frame violence-related blame as arising from mind, speech, and enjoyment—broadening the discussion from outward acts to inner motive and social encouragement.