Shloka 46
यद्य॒हं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः । अन्य: प्रयोगे स्यादत्र किल्बिषी जन्तुनाशने,सर्पने कहा--व्याध! प्रयोजक (प्रेरक) कर्ता रहे या न रहे, प्रयोज्य कर्ताके बिना क्रिया नहीं होती; इसलिये यहाँ यद्यपि हमलोग (मैं और मृत्यु) समानरूपसे हेतु हैं; तो भी प्रयोजक होनेके कारण मृत्युपर ही विशेषरूपसे यह अपराध लगाया जा सकता है। यदि तुम मुझे इस बालककी मृत्युका वस्तुतः कारण मानते हो तो यह तुम्हारी भूल है। वास्तवमें विचार करनेपर प्रेरणा करनेके कारण दूसरा ही (मृत्यु ही) अपराधी सिद्ध होगा; क्योंकि वही प्राणियोंके विनाशमें अपराधी है
yady ahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ | anyaḥ prayoge syād atra kilbiṣī jantunāśane ||
พญางูกล่าวว่า “โอ้พราน! หากท่านถือว่าเราคือเหตุโดยแท้ ก็จงพิจารณาให้ถูกต้อง: ในการฆ่าสัตว์มีชีวิตครั้งนี้ ผู้มีโทษคือผู้อื่น—ผู้ที่เป็นผู้ผลักดันการกระทำ เพราะหากไม่มีผู้กระทำที่ถูกขับเคลื่อน การกระทำย่อมไม่เกิดขึ้นเลย ดังนั้นแม้เราทั้งสองจะนับเป็นเหตุได้ แต่ความผิดย่อมตกหนักที่ผู้ยุยง หากท่านคิดว่าเราคือเหตุแท้แห่งความตายของเด็กคนนี้ นั่นเป็นความเข้าใจผิดของท่าน; ผู้กระตุ้นคือมัจจุราชเอง และเขานั่นแหละคือผู้ทำลายสรรพชีวิต”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse probes moral responsibility by distinguishing between a mere instrumental cause and the instigating cause: guilt is argued to lie more heavily with the one who impels or ordains the act (here identified with Death), rather than with a secondary instrument.
In a dispute over a child’s death, the serpent addresses the hunter and denies being the true culprit, arguing that the deeper cause is the instigator—Death—who brings about the destruction of living beings.