Shloka 49
ययाति–देवयानी संवादः
Yayāti–Devayānī Dialogue and Śukra’s Consent
देवयान्युवाच यस्याड्रिरा वृद्धतम: पितामहो बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधि: । ऋषे: पुत्र तमथो वापि पौत्र कथं न शोचेयमहं न रुद्याम्,देवयानी बोली--पिताजी! अत्यन्त वृद्ध महर्षि अंगिरा जिनके पितामह हैं, तपस्याके भण्डार बृहस्पति जिनके पिता हैं, जो ऋषिके पुत्र और ऋषिके ही पौत्र हैं; उन ब्रह्मचारी कचके लिये मैं कैसे शोक न करूँ और कैसे न रोऊँ
devayāny uvāca yasya āṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmaho bṛhaspatiś cāpi pitā tapo-nidhiḥ | ṛṣeḥ putras tam atho vāpi pautraḥ kathaṃ na śoceyam ahaṃ na rudyām ||
เทวะยานีกล่าวว่า “ท่านพ่อ! กจผู้นั้นเป็นพรหมจารี ผู้มีอังคิรสฤๅษีผู้ชราที่สุดเป็นปู่ มีพฤหสปติผู้เป็นขุมทรัพย์แห่งตบะเป็นบิดา และตนเองเป็นบุตรแห่งฤๅษี ทั้งยังเป็นหลานแห่งฤๅษี แล้วข้าจะไม่โศก ไม่ร่ำไห้ได้อย่างไร?”
शुक्र उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical weight of lineage and ascetic discipline: harming or losing a brahmacārin of revered ṛṣi-descent is not a trivial event, and grief here functions as a moral recognition of spiritual worth (tapas, learning, and guru-lineage).
In the Kaca–Devayānī episode, Devayānī laments Kaca’s fate and argues that someone born in the exalted Aṅgiras–Bṛhaspati line, living as a disciplined student, is worthy of protection and compassion—hence she cannot help but mourn and weep.