Shloka 4
Adhyāya 71: Kaca and the Saṃjīvanī-vidyā
Devayānī–Śukra Episode
सातं दृष्टवैव राजानं दुष्यन्तमसितेक्षणा । (सुव्रताभ्यागतं त॑ तु पूज्य॑ प्राप्तमथेश्वरम् । रूपयौवनसम्पन्ना शीलाचारवती शुभा । सा तमायतपझाशक्षं व्यूढोरस्क॑ सुसंहतम् ।। सिंहस्कन्धं दीर्घबाहुं सर्वलक्षणपूजितम् । विस्पष्टं मधुरां वाचं साब्रवीज्जनमेजय ।) स्वागतं त इति क्षिप्रमुवाच प्रतिपूज्य च,जनमेजय! उत्तम व्रतका पालन करनेवाली वह सुन्दरी कन्या रूप, यौवन, शील और सदाचारसे सम्पन्न थी। राजा दुष्यन्तके विशाल नेत्र प्रफुल्ल कमलदलके समान सुशोभित थे। उनकी छाती चौड़ी, शरीरकी गठन सुन्दर, कंधे सिंहके सदूश और भुजाएँ लंबी थीं। वे समस्त शुभ लक्षणोंसे सम्मानित थे। श्याम नेत्रोंवाली उस शुभलक्षणा कन्याने सम्मान्य राजा दुष्यन्तको देखते ही मधुर वाणीमें उनके प्रति सम्मानका भाव प्रदर्शित करते हुए शीघ्रतापूर्वक स्पष्ट शब्दोंमें कहा--“अतिथिदेव! आपका स्वागत है”
vaiśampāyana uvāca | sā taṃ dṛṣṭvaiva rājānaṃ duṣyantam asitekṣaṇā | suvratābhyāgataṃ taṃ tu pūjyaṃ prāptam atheśvaram | rūpayauvanasampannā śīlācāravatī śubhā | sā tam āyatapadmākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ susaṃhatam || siṃhaskandhaṃ dīrghabāhuṃ sarvalakṣaṇapūjitam | vispaṣṭaṃ madhurāṃ vācaṃ sābravīj janamejaya || svāgataṃ ta iti kṣipram uvāca pratipūjya ca |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เมื่อเห็นพระราชาทุษยันต์ นางกุมารีผู้มีนัยน์ตาดำ ผู้มั่นคงในพรตอันดี งามพร้อมด้วยรูปโฉมและวัยเยาว์ ประดับด้วยความประพฤติอันประเสริฐและมารยาทอันงดงาม ก็รู้ว่าพระองค์เป็นอาคันตุกะผู้ควรบูชา เป็นเจ้าเหนือหัวผู้ทรงเกียรติที่เสด็จมา นางทอดพระเนตรเห็นพระเนตรยาวดุจดอกบัว อกกว้างสง่า พระวรกายสมส่วน ไหล่ดุจสิงห์ และพระกรยาว พร้อมด้วยลักษณะมงคลทั้งปวง แล้ว โอ้ชนเมชยะ นางจึงกล่าวด้วยถ้อยคำชัดเจนไพเราะ รีบถวายความเคารพว่า “ขอต้อนรับพระองค์”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds atithi-dharma: a guest—especially one worthy of honor—is to be received promptly with respectful speech and proper etiquette. Ethical refinement is shown through clear, sweet words and immediate honoring of the visitor.
A virtuous, dark-eyed maiden sees King Duṣyanta arrive. Noting his royal, auspicious appearance, she respectfully welcomes him with sweet and clear words, saying “svāgataṃ te” (“Welcome to you”).