Shloka 14
(शृणु मे नागनासोरु वचन मत्तकाशिनि ।। राजर्षेरन्वये जात: पूरोरस्मि विशेषतः । वृणे त्वामद्य सुश्रोणि दुष्यन्तो वरवर्णिनि ।। न मेअन्यत्र क्षत्रियायां मनो जातु प्रवर्तते । ऋषिपुत्रीषु चान्यासु नावर्णासु परासु वा ।। तस्मात् प्रणिहितात्मानं विद्धि मां कलभाषिणि । तस्य मे त्वयि भावोस्ति क्षत्रिया हुसि का वद ।। न हि मे भीरु विप्रायांमन: प्रसहते गतिम् । भजे त्वामायतापाज्ञि भक्त भजितुमर्हसि ।। भुड्क्ष्व राज्यं विशालाक्षि बुद्धि मा त्वन्यथा कृथा: ।) हाथीकी सूँड़के समान जाँघोंवाली मतवाली सुन्दरी! मेरी बात सुनो; मैं राजर्षि पूरुके वंशमें उत्पन्न राजा दुष्यन्त हूँ। आज मैं अपनी पत्नी बनानेके लिये तुम्हारा वरण करता हूँ। क्षत्रिय-कन्याके सिवा दूसरी किसी स्त्रीकी ओर मेरा मन कभी नहीं जाता। अन्यान्य ऋष्पुत्रियों, अपनेसे भिन्न वर्णकी कुमारियों तथा परायी स्त्रियोंकी ओर भी मेरे मनकी गति नहीं होती। मधुरभाषिणि! तुम्हें यह ज्ञात होना चाहिये कि मैं अपने मनको पूर्णतः संयममें रखता हूँ। ऐसा होनेपर भी तुमपर मेरा अनुराग हो रहा है, अतः तुम क्षत्रिय-कन्या ही हो। बताओ, तुम कौन हो? भीरु! ब्राह्मण-कन्याकी ओर आकृष्ट होना मेरे मनको कदापि सहा नहीं है। विशाल नेत्रोंवाली सुन्दरी! मैं तुम्हारा भक्त हूँ; तुम्हारी सेवा चाहता हूँ; तुम मुझे स्वीकार करो। विशाललोचने! मेरा राज्य भोगो। मेरे प्रति अन्यथा विचार न करो, मुझे पराया न समझो”। एवमुक्ता तु सा कन्या तेन राज्ञा तमाश्रमे । उवाच हसती वाक्यमिदं सुमधुराक्षरम्,उस आश्रममें राजाके इस प्रकार पूछनेपर वह कन्या हँसती हुई मिठासभरे वचनोंमें उनसे इस प्रकार बोली--
vaiśampāyana uvāca |
śṛṇu me nāganāsoru vacana mattakāśini ||
rājarṣer anvaye jātaḥ pūror asmi viśeṣataḥ |
vṛṇe tvām adya suśroṇi duṣyanto varavarṇini ||
na me ’nyatra kṣatriyāyāṃ mano jātu pravartate |
ṛṣiputrīṣu cānyāsu nāvarṇāsu parāsu vā ||
tasmāt praṇihitātmānaṃ viddhi māṃ kalabhāṣiṇi |
tasya me tvayi bhāvo ’sti kṣatriyā hūsi kā vada ||
na hi me bhīru viprāyāṃ manaḥ prasahate gatim |
bhaje tvām āyatāpāṅgi bhaktaṃ bhajitum arhasi ||
bhuṅkṣva rājyaṃ viśālākṣi buddhiṃ mā tv anyathā kṛthāḥ ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “จงฟังถ้อยคำของเราเถิด นางผู้เลอโฉมชวนลุ่มหลง ผู้มีต้นขาดุจงวงช้าง เราคือทุษยันต์ กษัตริย์ผู้กำเนิดในสายราชฤๅษีปูรุ วันนี้ โอ้สตรีผู้มีสะโพกงาม ผิวพรรณผ่องใส เราขอเลือกเจ้าเป็นชายา ใจของเราไม่เคยเอนเอียงไปหาสตรีใด นอกจากกุมารีกษัตริย์—มิได้ไปหาบุตรีฤๅษีอื่น มิได้ไปหาสตรีต่างวรรณะ และมิได้ไปหาภรรยาของผู้อื่น เพราะฉะนั้น จงรู้เถิด ผู้กล่าววาจาหวาน ว่าเรามีตนสำรวมมั่นคง แต่ถึงกระนั้น ใจเรากลับถูกดึงดูดไปหาเจ้า; ดังนั้นเจ้าต้องเป็นกษัตริย์กุมารี—บอกเรามา เจ้าคือใคร? โอ้ผู้ขลาดหวั่น ใจเรามิอาจทนให้เอนเอียงไปหากุมารีพราหมณ์ได้ โอ้ผู้มีนัยน์ตากว้าง เราแสวงหาเจ้าด้วยความภักดี; เจ้าเหมาะสมที่จะรับผู้ภักดี จงเสวยราชสมบัติของเราเถิด ผู้มีดวงตาใหญ่ อย่าคิดเป็นอื่น—อย่าถือว่าเราเป็นคนแปลกหน้า”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage frames desire within claimed ethical boundaries: Duṣyanta presents himself as self-controlled and as acting according to socially sanctioned marriage norms (seeking a kṣatriya bride, rejecting another man’s wife). It highlights how dharma is invoked to legitimize personal attraction and to negotiate consent and identity.
In the hermitage, King Duṣyanta addresses the maiden with flattering epithets, declares his lineage from Pūru, and formally chooses her as his wife. He argues that his attraction implies she must be a kṣatriya, asks her to reveal who she is, and invites her to share his kingdom; the next verse introduces her smiling reply.