Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

Duḥṣanta at Kaṇva-Āśrama; Śakuntalā’s Reception and Origin Prelude (दुःषन्तस्य कण्वाश्रमागमनम्)

प्राधासूत महाभागा देवी देवर्षित: पुरा । अलनम्बुषा मिश्रकेशी विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा,भारत! इसके अतिरिक्त अन्य बहुत-से वंशोंकी उत्पत्तिका वर्णन करता हूँ। प्राधा नामवाली दक्षकन्याने अनवद्या, मनु, वंशा, असुरा, मार्गणप्रिया, अरूपा, सुभगा और भासी इन कन्याओंको उत्पन्न किया। सिद्ध, पूर्ण, बारहि, महायशस्वी पूर्णायु, ब्रह्मचारी, रतिगुण, सातवें सुपर्ण, विश्वावसु, भानु और दसवें सुचन्द्र--से दस देव-गन्धर्व भी प्राधाके ही पुत्र बताये गये हैं। इनके सिवा महाभागा देवी प्राधाने पहले देवर्षि (कश्यप)-के समागमसे इन प्रसिद्ध अप्सराओंके शुभ लक्षणवाले समुदायको उत्पन्न किया था। उनके नाम ये हैं-- अलम्बुषा, मिश्रकेशी, विद्युत्पर्णा, तिलोत्तमा, अरुणा, रक्षिता, रम्भा, मनोरमा, केशिनी, सुबाहु, सुरता, सुरजा और सुप्रिया। अतिबाहु, सुप्रसिद्ध हाहा और हूहू तथा तुम्बुरु--ये चार श्रेष्ठ गन्धर्व भी प्राधाके ही पुत्र माने गये हैं

Vaiśampāyana uvāca | Prādhāsūta mahābhāgā devī devarṣitaḥ purā | Alambūṣā Miśrakeśī Vidyutparṇā Tilottamā, bhārata |

โอ ภารตะ ในกาลก่อน เทวีปราธาผู้มีบุญญาธิการ ได้ให้กำเนิดแก่ฤๅษีทิพย์ซึ่งเป็นเทวฤๅษี อัปสราผู้เลื่องชื่อคือ อลัมพุษา มิศระเกศี วิทยุตปัรณา และติโลตตมา

प्राधाPrādhā (name of a goddess/apsaras-progenitress)
प्राधा:
Karta
TypeNoun
Rootप्राधा
FormFeminine, Nominative, Singular
असूतgave birth (produced)
असूत:
TypeVerb
Rootसू (प्रसवे)
FormAorist (luṅ), 3rd, Singular, Parasmaipada
महाभागाhighly fortunate, illustrious (lady)
महाभागा:
Karta
TypeAdjective
Rootमहाभागा
FormFeminine, Nominative, Singular
देवीgoddess
देवी:
Karta
TypeNoun
Rootदेवी
FormFeminine, Nominative, Singular
देवर्षितःfrom the divine seer (Devarṣi)
देवर्षितः:
Apadana
TypeNoun
Rootदेवर्षि
FormMasculine, Ablative, Singular
पुराformerly, in the past
पुरा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootपुरा
अलम्बुषाAlambuṣā (name of an apsaras)
अलम्बुषा:
Karma
TypeNoun
Rootअलम्बुषा
FormFeminine, Nominative, Singular
मिश्रकेशीMiśrakeśī (name of an apsaras; 'of variegated hair')
मिश्रकेशी:
Karma
TypeNoun
Rootमिश्रकेशी
FormFeminine, Nominative, Singular
विद्युत्पर्णाVidyutparṇā (name of an apsaras; 'lightning-leaved')
विद्युत्पर्णा:
Karma
TypeNoun
Rootविद्युत्पर्णा
FormFeminine, Nominative, Singular
तिलोत्तमाTilottamā (name of an apsaras; 'the best among Tilas')
तिलोत्तमा:
Karma
TypeNoun
Rootतिलोत्तमा
FormFeminine, Nominative, Singular
भारतO Bhārata!
भारत:
TypeNoun
Rootभारत
FormMasculine, Vocative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
B
Bhārata (Janamejaya)
P
Prādhā
D
Devarṣi (Kaśyapa, by context)
A
Alambūṣā
M
Miśrakeśī
V
Vidyutparṇā
T
Tilottamā

Educational Q&A

The verse reinforces the Mahābhārata’s worldview that cosmic society—humans, sages, gandharvas, and apsarases—arises through sanctioned lineages and ordained unions, supporting ṛta/dharma (order) rather than random chance or mere personal impulse.

Vaiśampāyana continues a genealogical catalogue in Ādi Parva, stating that the goddess Prādhā, through union with the divine seer (understood as Kaśyapa in this section), produced renowned apsarases such as Alambūṣā, Miśrakeśī, Vidyutparṇā, and Tilottamā.