Shloka 19
Jaratkāru-nirukti and Parīkṣit’s forest encounter (जরত्कारुनिरुक्तिः—परिक्षिद्वनप्रसङ्गः)
इमां महीं शैलवनोपपन्नां ससागरग्रामविहारपत्तनाम् | त्वं शेष सम्यक् चलितां यथावत् संगृह तिष्तस्व यथाचला स्यात्,शेषनाग! पर्वत, वन, सागर, ग्राम, विहार और नगरोंसहित यह समूची पृथ्वी प्रायः हिलती-डुलती रहती है। तुम इसे भलीभाँति धारण करके इस प्रकार स्थित रहो, जिससे यह पूर्णतः अचल हो जाय
imāṃ mahīṃ śailavanopapannāṃ sasāgaragrāmavihārapattanām | tvaṃ śeṣa samyak calitāṃ yathāvat saṃgṛha tiṣṭhasva yathācalā syāt, śeṣanāga |
“โอเศษะนาค! แผ่นดินนี้ซึ่งประกอบด้วยภูเขาและพงไพร พร้อมทั้งมหาสมุทร หมู่บ้าน สวนพักรื่น และนครทั้งหลาย ย่อมสั่นไหวและเคลื่อนคลอนอยู่เนืองนิตย์. เจ้าจงค้ำจุนไว้ให้ถูกต้อง และยืนหยัดมั่นคง เพื่อให้นางเป็นอจล—ไม่ไหวติงโดยสิ้นเชิง”
शेष उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dhāraṇa—steadfast support and responsibility. Śeṣa is urged to hold the trembling earth firmly so that it becomes stable, symbolizing the ethical ideal that the world is sustained by disciplined steadiness and proper performance of one’s appointed duty.
In the Adi Parva’s cosmological setting, Śeṣa is addressed and instructed to bear the entire earth—complete with mountains, forests, oceans, villages, parks, and cities—so that its shaking ceases and it remains fixed and secure.